Büyükada'da Horoz Reis anıldı

Büyükada'nın tarihi, bazı isimlerle anılır. Bu isimlerden biri de Berç Yetvart Akdeniz, halk arasında bilinen adıyla Horoz Reis. 1926 yılında Büyükada'nın Kumsal mevkiinde dünyaya gelen Akdeniz, babası Artvin'de balıkçılık yapıyordu.

Dolayısıyla deniz, onun hayatının ayrılmaz bir parçasıydı. Akdeniz'in denizle olan bağı, çocukluğunda babasıyla balık tutmaya çıktığı bir gün, elindeki tahta horoz oyuncağını denize düşürmesiyle başladı. Bu olay sonrasında günlerce ağladığı söylenir.

Bu anı, ilerideki yıllarda ona takılan lakabının kaynağı oldu. Akdeniz, Büyükada'daki eski Türk mektebini üçüncü sınıfta bıraktıktan sonra babasının mesleği olan balıkçılığa yöneldi. Kış aylarında balıkçılık yaparken, yaz aylarında teknelerin bakım ve onarımıyla ilgilendi.

Böylece denizle olan ilişkisi yalnızca balıkçılıkla sınırlı kalmadı. Tekne kullanımı, deniz koşulları ve ada ulaşımı, onun günlük yaşamının temel parçaları arasında yer aldı. Ancak Horoz Reis'in adadaki yeri, sadece iyi bir balıkçı olmasından kaynaklanmıyordu.

Onu hatırlatan asıl unsur, ihtiyaç sahiplerine yardım etmek amacıyla teknesini kullanmasıydı. Geçmişte, adadan İstanbul'un ana karasına ulaşmak, özellikle acil durumlarda zordu. Hastaların hastaneye taşınması gerektiğinde deniz koşulları belirleyici oluyordu.

Adalar Belediyesi'nin 15 Haziran 2025 tarihli açıklamasında, Berç Yetvart Akdeniz'in fırtınalı, lodoslu ve sisli günlerde Adalı hastaları teknesiyle ana karaya taşıdığı ve bunu karşılık beklemeden yaptığı ifade ediliyor. Aynı açıklamada, onun yardımseverliği ve fedakarlıkları nedeniyle Adalıların hafızasında yer aldığı vurgulanıyor.

Yazar Adil Bali, Horoz Reis'in hayatını anlatırken özellikle sağlık konusundaki rolüne dikkat çekiyor. Bali, 1970'li yıllarda Adalar'dan hastaların ana karadaki hastanelere ulaşımında yaşanan zorluklar içinde Horoz Reis'in önemli bir işlev üstlendiğini belirtiyor. Bu nedenle, Adalıların ona 'cankurtaran' anlamında bir rol atfetmesi, yalnızca balıkçılığından kaynaklanmıyordu.

Sahip olduğu becerileri, ihtiyaç duyulduğunda başkalarının hayatını kolaylaştırmak için kullanıyordu. Ancak, Horoz Reis'in kaç kişiyi taşıdığına dair kesin bir sayı bulunmamaktadır. Bu nedenle, yüzlerce kişiyi kurtardığı gibi sayısal ifadeler kullanmak yerine, çok sayıda hastayı ana karaya taşıdığına dair anlatılar aktarılmalıdır.

Horoz Reis ile ilgili bilgilerin çoğu resmi arşivlerden değil, onu tanıyanların ve Büyükada'nın eski sakinlerinin anılarından gelmektedir. Gazeteci-yazar Adil Bali'nin 2020'de yayımlanan "Horoz Reis: Efsane Reis'in Büyükada Yılları" kitabı bu açıdan önemlidir. Bali, Horoz Reis'i çocukluğundan tanıyordu ve kitabında Akdeniz'in hayatını, onu tanıyanların anıları ile birlikte ele aldı.

Doğum yılı, ölüm yılı gibi bazı bilgiler resmi kaynaklarla doğrulanabilirken, çocuklukta yaşanan bazı olaylar ve lakabının ortaya çıkışı gibi kişisel anılar sözlü tarih kapsamında değerlendirilmektedir. Horoz Reis'in yaşadığı dönem, Büyükada'nın sosyal yapısında önemli dönüşümlerin yaşandığı yıllara denk gelmektedir.

Büyükada, çeşitli toplulukların bir arada yaşadığı kozmopolit yapısıyla İstanbul'un özel bölgelerinden biri olmuştur. Akdeniz'in yaşam öyküsü de bu çok kültürlü ada hayatının içinde şekillenmiştir. Berç Yetvart Akdeniz, 1978 yılında hayatını kaybetmiştir.

Adalar Müzesi'nin Adalılar arşivinde, Horoz Reis'in yaşamı 1926-1978 olarak belirtilmektedir. Akdeniz, Büyükada'nın 'ünlü balıkçı reisi ve cankurtaranı' olarak tanımlanıyor. Ölümünden sonra adı, Büyükada'nın gündelik hayatında kaybolmadı.

Horoz Reis'i tanıyanlar onu anlatmaya devam etti. Çocukluk ve gençlik dönemine ait anılar sonraki kuşaklara aktarıldı. Adil Bali'nin kitabı, bu anlatıların yazılı bir kayda dönüşmesini sağladı.

Ayrıca, Büyükada'da bir sokağa da onun adı verildi. Böylelikle Horoz Reis'in adı, yalnızca insanların hafızasında değil, adanın resmi mekân adlandırmalarında da yer aldı. Horoz Reis'in Büyükada'daki kamusal hafızadaki yeri son yıllarda daha görünür hale geldi.

Büyükada Kumsal Parkı'na Horoz Reis'in adının verilmesi önerisi, 4 Kasım 2024'te Adalar Belediye Meclisi'nde kabul edildi. Parkın onun adına düzenlenmesi, Akdeniz'in bir dönem çalışma mekânının ve kayıkhanesinin bulunduğu Kumsal bölgesiyle yeniden ilişki kurulmasını sağladı. Ardından, 15 Haziran 2025'te parkta Horoz Reis için bir anma ve açılış töreni düzenlendi.

Adalar Belediyesi'nin resmi açıklamasına göre, Kumsal Parkı artık “Yetvart Akdeniz – Horoz Reis Parkı” adını taşımaktadır. Parka sanatçı Çağdaş Erçelik tarafından hazırlanan Horoz Reis heykeli yerleştirildi. Törende, Adil Bali de Horoz Reis'le ilgili anılarını paylaştı.

Belediye Başkanı Ali Ercan Akpolat, Akdeniz'in hikâyesini gelecek kuşaklara aktarma amacını dile getirdi. Böylece yıllarca sözlü olarak aktarılan bir ada hikâyesi, Büyükada'nın fiziksel mekânlarından birinde kalıcı bir karşılık bulmuş oldu. Horoz Reis'in hikâyesi, yalnızca geçmişte yaşadı bir balıkçının biyografisi olarak kalamaz.

Onun hikâyesinin merkezinde deniz yer almaktadır. Ancak bu deniz, sadece bir geçim kaynağı değildir. Aynı zamanda ulaşım, dayanışma ve acil yardımın da yoludur.

Yetvart Akdeniz'in yaşadığı dönemde, Büyükada'da bir hastayı ana karaya götürmek, hava koşulları nedeniyle büyük bir sorun olabiliyordu. Onun teknesini bu amaçla kullanması, geçmişteki ulaşımın ne kadar önemli olduğunu göstermektedir. Horoz Reis'i özel kılan nokta ise, kamu görevlisi, sağlık çalışanı ya da resmi bir kurtarma görevlisi olmamasıydı.

O bir balıkçıydı, fakat denizi bilmesi ve teknesine sahip olması, gerektiğinde onu başkaları için hayati bir insana dönüştürüyordu. Bu nedenle Büyükada'nın sözlü tarihinde 'Horoz Reis' adı, yalnızca bir lakap olarak kalmadı.