Çin'de dev baraj projesi: Nehir yönü değişiyor, risk artıyor

Çin, Tibet Platosu'ndaki Yarlung Tsangpo Nehri üzerinde inşa etmeye başladığı Motuo Mega Barajı ile dikkat çeken büyük bir hidroelektrik projeye imza atıyor. 168 milyar dolara mal olması beklenen bu proje, 10 yıl içinde tamamlanması hedefleniyor. LiveScience'ın haberine göre, baraj yılda 300 terawatt saat elektrik üretecek. Bu miktar, mevcut en büyük hidroelektrik santrallerinden biri olan Yangtze Nehri üzerindeki Üç Boğaz Barajı'nın üretiminin üç katına denk geliyor.

Tibet Platosu, yaklaşık 4 bin 500 metre yüksekliğiyle Asya'nın büyük nehirlerinin doğduğu bir bölge olarak biliniyor. Sarı Nehir, Yangtze, Yarlung Tsangpo ve Lancang gibi nehirler burada yer alıyor. Bu plato, yaklaşık 2 milyar insanın su kaynağını beslediği için "Asya'nın su kulesi" olarak adlandırılıyor. Motuo Barajı, dünyanın en derin kanyonlarından biri olan Yarlung Tsangpo Büyük Kanyonu'nda inşa ediliyor. Proje kapsamında, 7 bin 800 metre yüksekliğindeki Namcha Barwa Dağı çevresinde beş baraj ve birçok tünel inşa edilerek nehir suyu yönlendirilerek hidroelektrik enerji üretilecek.

Ancak proje, enerji üretimi açısından heyecan verici olsa da çevresel ve jeopolitik riskler nedeniyle eleştiriliyor. Uluslararası Tibet Kampanyası araştırmacısı Tenzin Norgay, "Modern Çin, doğayı kontrol etme yeteneğine son derece güveniyor" şeklinde bir değerlendirmede bulundu. Stokholm Güney Asya ve Hint-Pasifik İşleri Merkezi'nden Jagannath Panda, nehirlerin doğal akışının değiştirilmesinin sadece Tibet’i değil, Hindistan, Bangladeş ve Nepal gibi ülkeleri de olumsuz etkileyebileceğini belirtti. Panda, "Nehirlerin doğasını kontrol etmek tüm Himalaya bölgesi için tehlike oluşturuyor" dedi.

Stimson Merkezi'nden Brian Eyler, bu kadar büyük bir mühendislik projesinin etkileyici olduğunu kabul etmekle birlikte, özellikle kurak mevsimlerde nehir debisinin ciddi şekilde azalabileceği konusunda uyarıda bulundu. Eyler, Büyük Kanyon'un bazı dönemlerde neredeyse tamamen susuz kalabileceğinin göz ardı edilmemesi gerektiğini ifade etti.

Ayrıca, uzmanlar projenin yer aldığı bölgenin yüksek sismik aktiviteye sahip olduğunu ve bunun önemli bir risk oluşturduğunu vurguluyor. Ocak 2025'te meydana gelen 7,1 büyüklüğündeki Dingri depremi, bölgedeki altyapının kırılganlığını gösterdi. Baraj inşası sırasında yapılacak büyük kazılar ve oluşturulacak geniş rezervuarın sismik hareketleri tetikleyebileceği belirtiliyor. Daha önce Çin'de bazı rezervuarların oluşumuyla sismik hareketler arasında bağ kuran araştırmalar yayınlanmıştı.

İklim değişikliği de baraja tehdit oluşturuyor. Hızla eriyen Himalaya buzulları, aniden boşalan buzul göllerinin büyük sellere yol açmasına neden olabilir. 2023 yılında Hindistan'ın kuzeydoğusunda meydana gelen buzul gölü taşkını, yeni inşa edilen bir barajın yıkılmasına ve 46 kişinin yaşamını yitirmesine neden olmuştu. Uzmanlar, Yarlung Tsangpo Nehri'nin su seviyesinin 2060 civarında zirveye ulaşacağını, ardından düşüşe geçeceğini öngörüyor. Bu durumun Motuo Barajı'nın elektrik üretim kapasitesini uzun vadede önemli ölçüde azaltabileceği ifade ediliyor.

Sosyal etkiler de tartışma konusu. Tenzin Norgay, en büyük endişelerinin insanların yerinden edilmesi ve Tibet'e ait kültürel alanların sular altında kalması olduğunu belirtti. Brian Eyler ise projenin bulunduğu bölgenin seyrek nüfuslu olduğunu ve rezervuar alanlarının Üç Boğaz Barajı projesindeki kadar büyük olmayacağını ifade etti.