II. Abdülhamid’in İstihbaratçısı Erzurum petrolü için harekete geçti

Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği Erzurum Şubesi Yönetim Kurulu Üyesi ve tarih araştırmacısı Taner Özdemir'in yaptığı arşiv araştırması, Erzurum'daki petrol ve neft madenlerinin işletilmesine yönelik imtiyaz sürecini aydınlatan önemli bir belgeyi gün yüzüne çıkardı. Bu belge, Devlet Arşivleri Başkanlığı'nın Yıldız Arşivi'nde yer almakta ve "Erzurum dahilinde zuhur eden petrol ve neft madenleri imtiyazının Ahmed Celaleddin Paşa'ya ihalesine dair" ifadesini taşımaktadır. Belgenin tarihi, Hicri 24 Rebîülâhir 1316, Miladi takvimle 1898 yılına tekabül ediyor. Belgenin içerdiği bilgiler, Erzurum'daki petrol kaynaklarının Osmanlı Devleti tarafından 19. yüzyılın sonlarında bilindiğini ve bu kaynakların ekonomik potansiyelinin değerlendirilmesi için imtiyaz sürecinin başlatıldığını göstermektedir.

Taner Özdemir, petrol dosyasının merkezinde yer alan Ahmed Celaleddin Paşa'nın, Sultan II. Abdülhamid döneminin en dikkat çekici devlet adamlarından biri olduğunu ifade ederek, "Osmanlı istihbarat teşkilatının başında bulunan Serhafiye Ahmed Celaleddin Paşa, Sultan II. Abdülhamid'in güvendiği isimlerden biriydi. Çerkes kökenli bir Kafkasya göçmeni olan Ahmed Celaleddin Paşa, genç yaşlarda İstanbul'a gelerek saray hizmetine girdi. Yıldız Sarayı'nın muhafazasında görev yapan Tüfekçi Teşkilatı içerisinde yetişti, daha sonra padişahın yaverleri arasında yer aldı ve Osmanlı istihbaratının en önemli makamlarından biri olan serhafiyeliğe yükseldi" dedi.

Araştırmanın dikkat çeken bölümlerinden biri, Tercan ve Pülk bölgesine dair Osmanlı belgeleri. Erzurum Vilayeti'nin Tercan Kazası'na bağlı Pülk köyündeki petrol ve neft madenlerinin işletilmesi ile ilgili kayıtlarda Ahmed Celaleddin Paşa'nın adı açıkça geçiyor. Osmanlı belgelerinde, Paşanın tavsiyesi doğrultusunda Pülk köyündeki petrol ve neft madenlerinin işletme imtiyazının Almanya tebaasından Mösyö Şarl Rayzer'e verilmesine dair süreç aktarılıyor. Bu durum, Erzurum petrolünün XIX. yüzyılın sonlarında yalnızca Osmanlı bürokrasisinin değil, Alman girişimcilerin de ilgisini çektiğini ortaya koyuyor. 1898 yılına ait belgelerde, Pülk bölgesindeki petrol sahalarının işletilmesi için imtiyaz sürecinin yürütüldüğü görülmekte. Ahmed Celaleddin Paşa'nın tavsiyesiyle hazırlanan belgeler, ilgili devlet kurumlarına gönderilmiş ve konu Şûrâ-yı Devlet'in gündemine taşınmıştır. Arşiv kayıtlarında, Pülk'teki petrol ve neft madenlerinin işletilmesine yönelik şartların belirlendiği görülüyor. Böylece Erzurum'un petrol kaynakları, XIX. yüzyılın sonlarında Osmanlı Devleti'nin maden, ekonomi ve dış politika gündeminin kesiştiği alanlardan biri haline gelmiştir. 19. yüzyılın sonlarına gelindiğinde petrol, dünya çapında giderek daha önemli bir enerji ve sanayi kaynağı olarak öne çıkmaktaydı.

Özdemir, "Osmanlı coğrafyasındaki petrol yatakları da Avrupa devletlerinin dikkatini çekiyordu. Sultan II. Abdülhamid döneminde Osmanlı topraklarındaki petrol kaynaklarının tespiti ve işletilmesi konusunda çeşitli girişimler yürütüldü. Erzurum-Pülk bölgesindeki imtiyaz süreci de bu genel tablo içerisinde önemli bir örnek olarak öne çıkıyor" şeklinde konuştu. Taner Özdemir'in dikkat çektiği arşiv kayıtları, Erzurum'un ekonomik tarihinin yeterince araştırılmamış bir alanını tekrar gündeme getiriyor. 1898 tarihli belge, Erzurum'da petrol ve neft kaynaklarının bilindiğini ve bu kaynakların işletilmesi için imtiyaz mekanizmasının kullanıldığını gösteriyor. Özdemir, 128 yıl sonra arşiv belgesinin şu soruları yeniden gündeme taşıdığını belirtiyor: "Pülk bölgesindeki petrol ne kadar süre işletildi? Şarl Rayzer'in faaliyetleri ne ölçüde sonuç verdi? Erzurum'un başka hangi bölgelerinde petrol ve neft kaynakları tespit edildi? Osmanlı Devleti bu kaynaklardan neden daha gen