TCMB, Net Hata ve Noksan kalemindeki değişimi açıkladı

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), Merkezin Güncesi blog sayfasında Ödemeler Dengesi İstatistikleri ile ilgili bir analiz paylaştı. Analizde, verilerin farklı kaynaklardan elde edilmesinin, değerleme, ölçme ve kayıt zamanı gibi faktörlerin, Net Hata ve Noksan (NHN) kalemine etki ettiği belirtildi.

NHN'nin cari işlemlerdeki ölçüm eksikliklerinden ya da Finans Hesabı'ndaki bazı işlemlerin kayıtlara eksik yansımasından kaynaklanabileceği ifade edildi. Analizi, TCMB Veri Yönetişimi ve İstatistik Genel Müdürlüğü'nde çalışan Murat Topkaya, Barış Babaoğlu, Kerem Önde ve Özgecan Çatalçam hazırladı.

NHN, son yıllarda en çok tartışılan kalemlerden biri haline geldi. 2021-2022 yıllarında yüksek pozitif değerler alan bu kalem, 2023'ten itibaren belirgin bir negatif seyir izledi. Analizde, NHN'deki negatif birikimin kayıtlara girmeyen dış ticaret işlemlerine mi, yoksa finansal hesaplardaki ölçüm boşluklarına mı işaret ettiği sorusu gündeme getirildi.

Ödemeler Dengesi İstatistikleri'nin uluslararası ticaret ve finans hareketlerinin farklı veri kaynaklarından derlenmesiyle oluşturulduğu kaydedildi. Verilerin değişik kaynaklardan elde edilmesi, ölçüm eksiklikleri ve kayıt zamanı farklılıkları yaratabiliyor. TCMB'nin 24 Temmuz 2026 tarihli basın duyurusunda açıklanan ve 13 Ağustos 2026'da yayımlanan Haziran 2026 Ödemeler Dengesi İstatistikleri ile yapılan üç Finans Hesabı revizyonunun önemli bulgular sunduğu belirtildi.

Analizde, Türkiye'de yerleşik kişilerin yurt dışı mevduat varlıklarının BIS çeyreklik istatistikleri kullanılarak hesaplandığı ifade edildi. İlk revizyonun yurt içi yerleşiklerin yurt dışı mevduatlarının derlenmesine ilişkin olduğu belirtildi. Yurt dışı mevduat varlıklarının hesaplanmasında BIS verilerinin sınırlı olması ve çifte vatandaşlık gibi durumların yerleşiklik bilgisini doğru belirlemekte zorluk yarattığı aktarıldı.

Bu durum, bazı hareketlerin eksik veya farklı kaydedilmesine yol açabiliyor. Örneğin, yurt dışı mevduat Türkiye'ye getirildiğinde, Türkiye'deki bankaların yabancı para varlıklarına yansısa da yurt dışındaki azalışın karşı kaydı oluşmayabiliyor. Bu sorunları azaltmak amacıyla, yurt içi yerleşik gerçek kişilerin yurt dışı mevduat hareketlerinin derlenmesinde SWIFT verileri kullanılmaya başlandı.

Bu sayede, sınır ötesi mevduat transferleri daha doğru ölçülebiliyor. Bu uyarlamanın Ocak 2023-Mayıs 2026 döneminde NHN üzerindeki birikimli etkisi eksi 13,3 milyar ABD doları olarak hesaplandı. Bu tutar, yeni bir kaynak çıkışını değil, daha önce NHN'ye yansıyan hareketlerin doğru kalemde gösterilmesini ifade ediyor.

İkinci revizyonun, yurt içi yerleşiklerin yurt dışı yerleşiklerle yaptığı finansal türev işlemlerinden doğan kar ve zararların hesaplanmasına ilişkin olduğu bildirildi. Swap, forward ve opsiyon gibi işlemlerde kar veya zarar, dayanak varlığın getirisinden değil, türev sözleşmesinin değerinden kaynaklandığı ifade edildi.

Bu nedenle, tutarların Birincil Gelir Dengesi kalemi yerine Finans Hesabı'ndaki Finansal Türevler kaleminde kaydedildiği belirtildi. Analizde, bankaların farklı muhasebe yöntemleri kullanmasının ve işlemlerin teknik karmaşıklığının, yurt dışı yerleşiklerle yapılan türev işlemlerinden doğan kar ve zararların istatistiklere tam yansıtılamadığına dikkat çekildi.

Yurt içi kaynaklı efektif hareketlerin dış işlemlerden ayrıştırılması gerektiği belirtildi. Bankacılık sistemindeki her efektif hareketin dış ekonomik işlemden kaynaklanmadığı ifade edildi. Yerleşiklerin finansal sistem dışında tuttukları dövizleri bankaya yatırması ya da bankadan çekmesi, bankaların döviz varlıklarını değiştirse de yurt dışı yerleşiklerle işlem oluşturmuyor.

Analizde, geçmiş uygulamada kaynağı doğrudan belirlenemeyen efektif hareketlerinin tamamının yurt dışı işlemlerden kaynaklandığı varsayımının sorunlara yol açtığı belirtildi. Efektif hareketlerini kaynağına göre ayrıştırmak amacıyla, 2021 yılından itibaren aylık frekansta bir regresyon modeli kullanıldığı ifade edildi.

Net efektif girişlerin seyahat harcamaları ve sınır ticareti ile açıklanabilen bölümünün yurt dışı kaynaklı kabul edildiği, gerçekleşen hareket ile model tahmini arasındaki farkın ise yurt içi kaynaklı efektif hareket olarak değerlendirildiği aktarıldı. Finans Hesabı'nda yapılan üç revizyon ile birlikte Ocak 2014-Mayıs 2026 dönemine ilişkin birikimli NHN'nin eksi 34,3 milyar dolardan eksi 14,5 milyar dolara düştüğü bildirildi.

Revizyon sonuçlarında iki noktanın vurgulanmasının önemli olduğu ifade edildi. Revizyonların tek yönlü çalışmadığı, 2021-2022'nin yüksek pozitif NHN'sini aşağı çekerken, 2023-2025'in negatif NHN'sini yukarı çektiği belirtildi. Revizyon öncesi ve sonrası serilerin en belirgin ayrıştığı dönem olan 2023-2026 arasında eksi 57,8 milyar dolara ulaşan NHN, revizyon sonrasında eksi 23,5 milyar dolar olarak gerçekleşti. Bu durum, son dönemdeki negatif birikimin yarıdan fazlasının kaynağının tespit edildiğini ortaya koyuyor.

Analizde, revizyonların Cari İşlemler Hesabı'nı değiştirmediği, NHN'ye yansıyan bazı tutarların ekonomik niteliklerine uygun Finans Hesabı kalemlerinde gösterilmesini sağladığı ifade edildi.

Cari açık aynı kalırken NHN'nin mutlak büyüklüğünün azalması, NHN'nin önemli bir bölümünün Finans Hesabı'ndaki kapsam, sınıflandırma, değerleme ve kayıt zamanı farklılıklarından kaynaklandığını gösteriyor. Bu değişim, yeni bir kaynak girişini ya da çıkışını değil, gerçekleşmiş işlemlerin doğru kalemler altında kaydedilmesini ifade ediyor.

Sonuçlar, NHN'nin tamamını cari işlemler açığına ekleyen değerlendirmelerin yanıltıcı çıkarımlara yol açabileceğini gösteriyor. Yeni veri kaynaklarının kullanılması ise istatistiklerin kapsamını, sınıflandırmasını ve tutarlılığını güçlendiriyor. Bu çerçevede veri kalitesini artırmaya yönelik çalışmalar sürdürülüyor.