Çin'de yapay zeka istihdamı tehdit ediyor: Sürücüsüz taksiler ve işsizlik

Wuhan sokaklarında otomobiller, motosikletler ve yük kamyonlarıyla birlikte hareket eden yeni nesil araçların arızalanması, kısa süre önce şehir trafiğinde kaosa yol açtı. Mart ayında, yapay zeka destekli ve Apollo Go adı verilen sürücüsüz taksi filosundan birkaç araç yollarda ani duruşlar yaptı. Bu sistem arızası nedeniyle mağdur olan yolcular saatlerce yolda mahsur kaldı. Sürücüsüz taksiler, yürütülen incelemeler nedeniyle aylarca Wuhan sokaklarından çekildi.

Ancak bu kesinti, 45 yaşındaki taksi şoförü Yao Xinnong için bir fırsat oldu. Apollo Go'nun 2022'deki çıkışından bu yana yaklaşık yüzde 40 oranında azalan kazancı, müşterilerin geri dönmesiyle yeniden yükseldi. Teknoloji devi Baidu tarafından işletilen sürücüsüz taksiler hakkında konuşan Yao, "Dürüst olmak gerekirse onları pek sevmiyorum. Etkileri çok büyük oldu" dedi.

Çin, batıda görülmemiş bir ölçekte yapay zeka kullanımını teşvik ediyor. Son derece kırılgan bir iş gücü piyasasında teknoloji inanılmaz bir hızla hayata geçirilirken, Wuhan'daki olay da bu durumun yarattığı toplumsal gerilimleri gözler önüne serdi. Yao gibi esnaf ve gig ekonomisinde çalışanlar yapay zekanın geçim kaynakları üzerindeki etkisinden korkarken, beyaz yakalı çalışanların yapay zeka ile değiştirildiğine yönelik son olaylar, çalışanların teknolojiyi benimsemesi mi yoksa onunla rekabet etmeye mi çalışması gerektiği tartışmalarını ateşledi.

Temmuz ayında Şanghay'daki Dünya Yapay Zeka Konferansı'nda konuşan Çin lideri Xi Jinping, yapay zekanın "ortak refah ve ortak güvenlik için önemli bir itici güç" olması gerektiğini söyledi. Ancak bu hedefe giderek kırılganlaşan bir iş gücü piyasasında ulaşılmaya çalışılıyor. Yüksek işsizlik oranlarıyla mücadelenin yanı sıra Çin'de on milyonlarca çalışan, resmi istihdamdan koparak gig ekonomisine yöneldi. Bir düşünce kuruluşuna göre, esnek istihdamdaki kişi sayısı 2019'da 160 milyon iken bu yıl 320 milyona yükselecek. Bu rakam, Çin'in iş gücünün yaklaşık yüzde 44'üne denk geliyor.

Taksi şoförleri de bu devasa grubun bir parçasını oluşturuyor. Ülke genelinde gayrimenkul ve eğitim gibi eskiden ağır siklet olan endüstriler zorluk yaşarken, çalışanlar geçimlerini sağlamak üzere araç çağırma uygulamalarına yöneldi. Ancak şimdi, Çin'de halihazırda kullanımda olan ve yapay zekanın en popüler uygulamalarından biri olan sürücüsüz taksilerin yaygınlaşması, bu insanların geçim kaynaklarını tehdit ediyor. Wuhanlı bir sürücü, "Eğer devlet gerçekten sizi hesaba katsaydı, Apollo Go asla piyasaya sürülmezdi" derken, bir diğeri ise "Gelecekte işler bu şekilde devam ederse, evet hızlı kalkınma ve bilimsel ilerleme harika ama bizim gibi sıradan insanların hayatta kalacak yeri olmayacak" ifadelerini kullandı.

2024 yılında Wuhan'daki taksi şoförleri, şehirlerinde Apollo Go'nun yaygınlaşmasına karşı protestolar düzenledi. Protestolara kaç kişinin katıldığı belirsizliğini koruyor çünkü bu eylemlerle ilgili haberler hızla sansürlendi. Wuhan'da görüşülen birkaç şoför protestoları duyduklarını belirtti ancak olaylara karıştıklarını reddetti.

O yıl Wuhanlı bir taksi şirketi, şehrin sokaklarında otomasyona izin veren hükümet politikasını açıkça eleştiren ender adımlardan birini attı. Şirketin mektubunda, "Otonom yolcu taşıma araçlarının son zamanlarda artması, teknolojinin kaynakları tekelinde tutmasına ve toplumun alt tabakasındaki insanların geçim kaynaklarını ellerinden almasına yol açtı" denildi.

Çin'deki yetkililer kamuoyundaki eleştirilere hoş bakmıyor. The Guardian temmuz ayında taksi şirketinin ofisini ziyaret ettiğinde bir çalışan, polisle yapılan görüşmeme anlaşması ve kuralı ihlal etmesi durumunda gözaltına alınma riskini gerekçe göstererek röportaj vermeyi reddetti.

Ancak iki yıl sonra hükümet, Wuhanlı sürücülerin ilk dile getirdiği endişelerin bir kısmını yeniden seslendirmeye başladı. Devlet tarafından yayımlanan Workers' Daily gazetesindeki bir başyazıda, yapay zeka çağında istihdam haklarının "yeni zorluklarla karşı karşıya olduğu" belirtildi. Yazı, "geleneksel istihdam kuralları ile yapay zeka teknolojisinin yinelemesi arasındaki çatışma" konusunda uyarıda bulundu. Hükümet geçtiğimiz günlerde "dış çevredeki değişikliklerin ve yapay zeka gibi yeni teknolojilerin istihdam üzerindeki etkisini kapsamlı bir şekilde ele alma" taahhüdünde bulundu.

Çin teknoloji analisti Selina Xu, Pekin yönetiminin yaklaşımında "büyük bir hava değişimi" olduğunu söyledi. Yerel yapay zeka modeli DeepSeek'in geçen yılki başarısının ardından Çin'in "yapay zeka geliştirmesini çok desteklediğini" belirten Xu, bu yıl yayımlanan bazı yeni kılavuzlara bakıldığında yapay zekanın istihdamı artırması ve insan odaklı yaklaşımlara çok daha fazla ağırlık verildiğini ifade etti.

Pekin'in yüksek teknoloji bölgesi Zhongguancun'da yerel hükümet yetkilisi olan Cheng Wanhui, yetkililerin yapay zekanın beraberinde getirdiği toplumsal sorunları ve olası etik kaygıları yakından takip ettiğini belirtti. Cheng, "Önemli olan herkesin zihniyetini değiştirmesi, yapay zekayı bir araç olarak görmesi ve gelecekteki çalışmalarında bunu nasıl uygulayacağını öğrenmesidir" dedi.

Yakın zamanda mahkemeler, yapay zeka ile değiştirilmek üzere firmaları tarafından işten çıkarılan beyaz yakalı çalışanlara tazminat ödenmesine karar verdi. Ancak birçok çalışan, yapay zekanın yaygınlaşmasının ilk etapta iş bulmalarının önünde bir engel olacağından korkuyor.

Pekin'de görev yapan sinematograf Tian Zemin, film endüstrisinde neredeyse yirmi yıldır çalışıyor ancak şu anda işsiz. Yapay zeka hakkında sosyal medyada bir paylaşım yapan Tian, "Bir sinematograf olmak için altı zorlu yıl harcadım ama sonunda bir yazılım tarafından işimden edildim" ifadelerini kullandı. The Guardian'a konuşan Tian, hayatını bu sektörde geçireceğini düşündüğünü ancak yapay zekanın ortaya çıkışının kendisinde ilk kez büyük bir şok yarattığını belirtti.

Tian'ın meslektaşlarının birçoğu, yapay zekanın film endüstrisinde daha yaygın hale gelmesiyle dezavantajlı duruma düşüyor. Serbest çalışan Tian'ın kendi kazancı şu anda 2019'dakinin yüzde 40'ı seviyesinde. Yapay zekanın ilerleyişi karşısında şoke olduğunu belirten Tian, geçen yıl garip görünümlü avatarlar üreten teknolojinin artık uzun metrajlı bir filmi taşıyabilecek kapasitede ikna edici dijital klonlar üretebildiğini vurgulayarak, "Tepki vermeye vakit bile bulamadık" dedi.

Birçok analist, özel sektör üzerinde önemli bir kontrole sahip olan Çin'in, yapay zekadan kaynaklanan iş kayıplarının olumsuz sonuçlarını ABD'ye kıyasla daha iyi kontrol edebileceğini düşünüyor. Xu, örneğin Pekin yönetiminin şirketlere işe alım kotalarına uymaları yönünde talimat verebileceğini belirtti.

Ancak Tian için korumalar yeterince çabuk gelmeyebilir. "Her an yerimizden edilebiliriz" diyen Tian, "Belki de yapabileceğimiz tek şey olabildiğince hızlı adapte olmak ve yapay zekanın hala yerini alamadığı köşeyi bulmaya çalışmak; ancak o köşe giderek küçülüyor" değerlendirmesinde bulundu.