Covid hafızası kanser tedavisinde kullanılacak

ABD'de geliştirilen yenilikçi bir kanser aşısı platformu, Covid-19'a karşı vücutta oluşan bağışıklık hafızasını kanserle mücadele sürecine entegre etmeyi amaçlıyor. Nature Communications dergisinde yer alan araştırmaya göre, PROTEXI ismi verilen bu yeni teknoloji laboratuvar ortamındaki deneylerde umut vadeden sonuçlar ortaya koydu. Bilim insanları, başarılı geçen preklinik çalışmaların ardından çok kısa süre içinde ilk insan klinik denemelerine başlamayı planlıyor.

Kanser aşılarının geliştirilmesindeki en büyük engellerden biri, bağışıklık sisteminin tümörlere karşı güçlü ve kalıcı bir yanıt üretmesini sağlamaktır. Bağışıklık sistemi bu süreçte iki temel hücre grubuyla faaliyet gösterir: Kanser hücrelerini doğrudan ortadan kaldıran CD8+ katil T hücreleri ve bu hücrelerin çalışmalarını yöneten CD4+ yardımcı T hücreleri. Bugüne kadar geliştirilen pek çok kanser aşısı, kansere özgü yardımcı T hücrelerini tespit etmenin zor ve maliyetli olması nedeniyle yalnızca katil T hücrelerini hedef alıyordu. Bu durum ise bağışıklık yanıtının öngörülenden daha zayıf kalmasına yol açıyordu.

ABD'deki University Hospitals Rainbow Babies & Children's Hospital bünyesinde görev yapan ve araştırmayı yöneten John Letterio ile ekibi, pandemi sürecinde neredeyse herkesin SARS-CoV-2'nin diken (spike) proteinini tanıyan hazır yardımcı T hücreleri geliştirdiğini fark etti. Araştırmacılar, bu mevcut bağışıklık hafızasını kanser tedavisinde değerlendirebilecek yeni bir yöntem tasarladı.

mRNA aşılarından farklı bir mekanizmayla çalışan bu yeni yöntemde, hastanın bağışıklık sistemini eğiten özel hücreleri olan dendritik hücreleri laboratuvar ortamında vücuttan alınıyor. Bu hücreler hem tümöre ait protein parçaları hem de Covid-19'un spike proteinine ait parçalarla yüklenerek hastaya yeniden veriliyor. Böylece bağışıklık sistemi, Covid-19'a karşı daha önce oluşturduğu hafızayı devreye sokarak kansere karşı çok daha güçlü bir savunma hattı kurabiliyor.

Bu yaklaşım, mRNA tabanlı kanser aşılarından farklı bir sistemle işliyor. mRNA aşıları hücrelere genetik talimatlar gönderirken, PROTEXI doğrudan hastanın kendi bağışıklık hücrelerini canlı taşıyıcı göreviyle kullanıyor.

Araştırmacılar ayrıca epitop yayılımı adı verilen oldukça dikkat çekici bir etki de gözlemledi. Bu sayede bağışıklık sistemi, aşıda doğrudan hedef olarak gösterilmeyen diğer tümör proteinlerini de zamanla tanıyıp onlara karşı saldırı mekanizmaları geliştirebildi.

Melanom ve meme kanseri taşıyan fareler üzerinde gerçekleştirilen deneylerde, PROTEXI'nin yalnızca dendritik hücre temelli standart aşılara kıyasla tümör büyümesini çok daha fazla yavaşlattığı ve hayatta kalma süresini uzattığı gözlendi. Bununla birlikte koruyucu etkinin uzun süre boyunca devam ettiği tespit edildi. Tedavi edilen fareler, aradan haftalar geçtikten sonra yeniden tümör hücreleriyle karşılaştıklarında herhangi bir ek tedaviye gerek duymadan tümörleri yok etmeyi başardı.

Araştırmada öne çıkan bir diğer önemli bulgu ise bağışıklığın farklı canlılara da aktarılabilmesi oldu. Söz konusu tedaviyle iyileşen farelerden elde edilen bağışıklık hücreleri, daha önce hiç tümörle karşılaşmamış farelere nakledildiğinde bu hayvanların da kanser hastalığına karşı direnç kazandığı görüldü.

Araştırma ekibi şimdi biyoteknoloji firması Celloram ile iş birliği yaparak sarkom hastalarında ilk insan klinik denemesini hayata geçirmeye hazırlanıyor. Sarkom, bağışıklık sistemi tarafından genellikle tanınamayan ve bu sebeple mevcut immünoterapilere karşı zayıf tepki veren soğuk tümörler kategorisinde yer alıyor. Bilim insanları, PROTEXI'nin bu son derece zorlu kanser türünde de başarı sağlaması durumunda, platformun kanser tedavisinde büyük bir dönüm noktası olabileceğini ifade ediyor.

Uzmanlar, uzun vadeli planlarda aynı yaklaşımın yalnızca Covid-19 ile sınırlı kalmayarak Epstein-Barr virüsü, sitomegalovirüs ve grip gibi yaygın enfeksiyonlara karşı oluşan bağışıklık hafızasından da yararlanabilecek biçimde geliştirilebileceğini vurguluyor.