Piterokimiyada xususiyleşdirme tecrübesi ve institusional islahatlar

Samane Geybi, piterokimya senetçiliği mütexessisi, yıllardır xususiyleşdirmeyle bağlı iki ferqli yanaşmanın mövcud olduğunu qeyd edir. Birinci yanaşma bunu semereliliyin artırılması, investisiya ve iqtisadi artım üçün bir vasite hesab ederken, digeri onu inhisar, rant ve ümumi mülkiyyetin köçürülmesi kimi qiymetlendirir. Lakin bu yanaşmaların heç biri İranın tecrübesini tekbaşına izah ede bilmir.

Son on beş il erzinde İranda fealiyyet gösteren en böyük on piterokimya şirketinin fealiyyeti nezere alındıqda daha deqiq bir menzer ortaya çıxır. Bu şirketlerde xususiyleşdirme istehsalın artımı, semerelilik ve investisiyaların yükselmesi ile müşayiet olunub. Bu netice ona göre vacibdir ki, sözügeden şirketler ölkenin piterokimya istehsalının teqriben 40 faizini ehate edir ve İran enerji iqtisadiyyatının mühüm hissesini temsil edir. Neticeden daha vacibi ise bu prosesin basvermə sebebidir.

Xususiyleşdirme o vaxt uğurlu olur ki, rehberler qerarları daha tez qebul etsin, resursları optimal bölsün, inkişaf layihelerini iqtisadi baxımdan seçsin ve sehmdarlar qarşısında cavabdeh olsunlar. Bu cur şəraitde investisiya inzibati xerdden deyer yaradan vasiteye çevrilir, semerelilik ise emrnamelerin neticesi deyil, reqabetin mehsulu olur.

Piterokimya senetçiliyinde bu mesele ikiqat ehemiyyet kesb edir. Bu sahede semereliliyin her bir vahid artımı yalnız bir şirketin qazancı ile mehdudlaşmır. Bu deyişiklik qeyri-neft ixracatına, senaye mesğulluğuna, aşağı senaye sahelerinin inkişafına, valyuta gelirlerine ve hetta ölkenin iqtisadi tehlükesizliyine tesir gösterir. Buna baxmayaraq, en böyük sehv bu tecrübenin uğurunu yalnız xususiyleşdirmeye aid etmekdir.

Kompaniya idarəçiliyi, reqabet bazarı, maliyye şəffaflığı ve semereli tenzimleme sistemi olmadan heyata keçirilen xususiyleşdirme mecburi olaraq iş qabiliyyetini artırmır. Bir çox ölkelerin tecrübesi gösterir ki, mülkiyyetin köçürülmesi iqtisadi institutların islahatları ile müşayiet olunmadıqda yalnız sahibini deyişir, fealiyyeti deyişmir. Buna göre de, xususiyleşdirme sözüne diqqet yetirmekle yanaşı, şirketlerin semereliliyinin artırılması barede danışmaq daha meqsedveğundur.

Bugünkü İran iqtisadiyyatı kapital celb etmek, texnologiyanı inkişaf etdirmek, ixrac bazarlarını qorumaq ve qlobal deyer zencirinde rol oynamq qabiliyyetine malik olan müessiselere her zamankından daha cox ehtiyac duyur. Bu meqseye yalnız mülkiyyetin köçürülmesi ile nail olmaq mümkün deyil. Maliyyeleşdirme sistemi, qayda-qanunların sabitliyi, texnologiyaya çıxış, sağlam reqabet, derin kapital bazarı ve peşekar idareetme birlikde temin edilmelidir.

Siyasetçiler üçün mühüm mesaj odur ki, eger xususişleşdirme müvafiq mühitde heyata keçirilirse, istehsalın, semereliliyin ve investisiyanın artımına getirib çıxara biler; lakin institusional islahatlar dayansa, bu neticelerin tekrarlanmasını gözlemek real deyil.

İqtisadi fealler üçün de aydın bir mesaj var. Bir müessisenin deyeri yalnız quraşdırılmış güc veya aktivlerin hecmi ile ölçülmür. İdareetmenin keyfiyyet, kapital semereliliyi, innovasiya qabiliyyeti ve qerar qebul etme süresi müasir iqtisadiyyatda reqabet üstünlüyünü müeyyen edir.

İran neft ve qaz deyer zencirini inkişaf etdirmeyi, qeyri-neft ixracatını artırmağı ve böyük senayeler üçün kapital celb etmeyi qarşısına meqsed qoyduğu bir vaxtda, piterokimya senetçiliyinin tecrübesi real sinaq kimi nezere alınmalıdır. Bu tecrübe gösterir ki, mülkiyyet strukturunun islahatı münasib iqtisadi idareetme ile birleşdikde senaye artımının mühherrikini herekete getire biler.

Netice etibarile, esas sual artıq "xususiyleşdirme yaxşıdır ya pis?" deyil. Real sual ondan ibaretdir ki, hansı növ xususiyleşdirme, hansı qaydalarla, hansı mühitde ve hansı nezarət mexanizmi ile milli serveti artira biler? Bu sualın cavabı İranın bir çox strateji senetçiliyinin geyriyini müeyyen edecekdir.