Trump'ın İran politikasında çıkmaz: Hürmüz boğazı için yeni formül

ABD merkezli CNN International yayımladığı analizde, ABD Başkanı Donald Trump'ın İran politikasının beklenen sonucu vermediğini ve Washington yönetiminin askeri baskı ile diplomasi arasında sıkışıp kaldığını belirtti. Analizde, Hürmüz Boğazı'nın ortak yönetimi ve denizcilik hizmetleri modeli üzerinden yeni bir diplomatik sürecin çıkış yolu olabileceği değerlendirildi.

CNN'in analizine göre, ABD'nin İran'a yönelik hamleleri yeni bir strateji arayışını zorunlu hale getirdi. Başkan Donald Trump'ın İran'a "bir dayak daha" atacağı yönündeki sert çıkışlarının ardından yeni hava saldırıları düzenlenmesine rağmen, Washington yönetimi Tahran'ı yeniden müzakere masasına döndürmeyi başaramadı. Trump'ın Ortadoğu'ya tarihi bir barış getireceğini söylediği diplomatik girişimler de, belirsiz ifadeler içeren bir mutabakat zaptının çökmesiyle sonuçsuz kaldı. ABD merkezli Defense Priorities düşünce kuruluşunun Asya İlişkileri Direktörü Lyle Goldstein, mevcut durumu "Gerçekten zor bir durumdayız" sözleriyle değerlendirdi.

CNN analizinde, İran savaşının etkilerinin yalnızca bölgedeki taraflarla sınırlı kalmadığı vurgulandı. Ortadoğu ve Avrupa'da siyasi ve ekonomik baskıların arttığı, bu nedenle dış aktörlerin diplomatik çözüm arayışlarını hızlandırması gerektiği belirtildi. Hürmüz Boğazı'nın sivil gemiler için uzun süre kapalı kalması halinde küresel petrol rezervlerinin azalabileceği, dizel ve gübre gibi petrol türevi ürünlerin fiyatlarının yükselebileceği ifade edildi. Avrupa'nın kış aylarında sıvılaştırılmış doğal gaz sıkıntısıyla karşı karşıya kalabileceği belirtilirken, Körfez ülkelerinin turizm ve yatırım merkezi olma hedeflerinin de savaş nedeniyle ciddi zarar gördüğü kaydedildi.

CNN'e göre İran savaşı, Trump'ın ikinci başkanlık dönemini belirleyebilecek en kritik sorunlardan biri haline geldi. Çarşamba günü yayımlanan CNN/SSRS anketine göre, Trump yönetiminin İran politikası ve benzin fiyatlarına ilişkin kamuoyu desteği yüzde 30'un altında kaldı. Analizde, bu durumun Kasım ayında yapılacak ara seçimlerde Cumhuriyetçiler açısından ciddi sonuçlar doğurabileceği ve Trump'ın seçmenlere verdiği "hayatı daha uygun fiyatlı hale getirme" sözünü zora sokabileceği belirtildi.

CNN analizinde, Trump'ın önündeki seçeneklerin giderek daraldığı ifade edildi. ABD'nin yüzlerce askerini kara savaşına göndermesi ya da İran'ın Hürmüz Boğazı üzerindeki etkisini kabul etmesi gibi seçeneklerin Washington açısından büyük siyasi ve stratejik maliyet taşıdığı belirtildi. Uzmanlara göre, çatışmaları azaltacak ve İran'ın nükleer programı gibi temel konularda yeniden görüşmelerin önünü açacak bir uzlaşı çerçevesi hâlâ mümkün olabilir. Bu senaryoda ABD'nin Hürmüz Boğazı konusunda stratejik yenilgi görüntüsünden kaçınabileceği, İran'ın ise savaş sonrası elde ettiği kazanımları koruduğunu savunabileceği değerlendiriliyor. Ancak böyle bir uzlaşmaya ulaşmak için boğazın gelecekteki yönetimine ilişkin kapsamlı bir plan hazırlanması ve sivil deniz trafiğinin güvenliğinin sağlanması gerektiği vurgulandı.

CNN'e göre olası diplomatik çıkış yollarından biri, İran dahil Körfez ülkelerinin Hürmüz Boğazı'nı ortak şekilde yönetmesi ve denizcilik hizmetlerini uluslararası bir yapı altında yürütmesi. Analizde, daha önce iptal edilen mutabakat zaptında İran ve Umman'ın diğer Körfez ülkeleriyle birlikte boğazın gelecekteki yönetimi ve denizcilik hizmetleri konusunda görüşmeler yapmasının öngörüldüğü hatırlatıldı. Umman'ın ise İran'ın desteklediği petrol tankerlerinden doğrudan geçiş ücreti alınmasına karşı çıktığı belirtildi. Muskat yönetiminin, uluslararası hukuka uygun olarak gemilerin geçişinden değil, boğazdaki denizcilik hizmetlerinden ücret alınmasını öngören bir model üzerinde durduğu aktarıldı.

Londra merkezli Bourse and Bazaar Foundation tarafından yayımlanan analizde, "Hürmüz Boğazı ücreti" modeli ele alındı. Bu modele göre ücret, gemilerin doğrudan geçişinden değil, Basra Körfezi kıyısındaki ülkelerin su yolunun yönetimine yaptığı katkılardan elde edilecek. Analizde, örnek olarak Hint Okyanusu ile Pasifik Okyanusu'nu birbirine bağlayan Malakka Boğazı'ndaki Singapur, Endonezya ve Malezya arasındaki işbirliği modeli gösterildi. Rotterdam Limanı'ndaki ücret uygulamalarından yola çıkan araştırmada, benzer bir sistemin Hürmüz Boğazı'nda yıllık milyonlarca dolarlık gelir oluşturabileceği öne sürüldü. Bourse and Bazaar yazarı Esfandyar Batmanghelidj, İran'ın böyle bir modele tamamen kapalı olmadığını belirterek, "İran ekonomik durumunu önemsediği ölçüde, Hürmüz Boğazı'nda bir ücret uygulamaya çalışmaktan çok daha büyük hedefleri var" dedi. Batmanghelidj, böyle bir düzenlemenin İran için stratejik bir kazanım olarak görülebileceğini ifade ederek, Tahran'ın boğazın "savaş öncesi duruma dönmeyeceğini, ABD ile çatışma boyunca kendi iradesini ve gücünü koruyabildiğini" göstermek isteyebileceğini söyledi.

CNN analizinde, geçmiş ABD yönetimlerinin İran konusunda Avrupa müttefiklerinden daha fazla diplomatik destek aldığı ancak Trump döneminde transatlantik ilişkilerin zarar gördüğü belirtildi. Trump'ın gümrük vergileri ve sert açıklamalarının Avrupalı liderlerin Washington'a destek verme isteğini azalttığı ifade edildi. Haberde, Avrupa ülkelerinin Hürmüz Boğazı'na mayın temizleme unsurları göndermeyi, çatışmaların tamamen sona ermesi şartına bağladığı aktarıldı. Alman Marshall Fonu'nda kıdemli araştırmacı Ian Lesser, "Avrupa'dan üzerinde anlaşılmış bir stratejiyle yardım istemek başka bir şey, ancak üzerinde anlaşılmış bir strateji yok. Aslında, bu noktada Amerikan stratejisinin ne olduğu da net değil" değerlendirmesinde bulundu.

Batmanghelidj, Tahran'daki temaslarının Umman'ın önerdiği modelin tamamen reddedilmediğini gösterdiğini söyledi. Ancak İran'ın, ABD'nin gerilimi artırmaya devam ettiği bir dönemde Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrolünü bırakmak istemediğini belirten Batmanghelidj, Tahran'ın uzun vadede boğazın normalleşmesine izin verebileceğini ifade etti. Batmanghelidj, bunun büyük ihtimalle bölgesel bir çerçevede gerçekleşeceğini belirterek, İran'ın ancak ABD'nin geçmiş politikalarından ders çıkardığına kanaat getirmesi halinde böyle bir adım atabileceğini söyledi. CNN analizinde, Umman başta olmak üzere Körfez ülkeleri ve Avrupa devletlerinin de savaşın uzamasından kaynaklanan ekonomik ve siyasi maliyetleri ağır şekilde hissettiği belirtildi. Washington ile Tahran'ın kısa sürede kriz döngüsünden çıkamaması halinde, uluslararası aktörlerin diplomatik çözüm için daha aktif rol üstlenmek zorunda kalabileceği değerlendirildi.