Türkiye'de siyasi partiler 1908'den 1960'a kadar gelişti

Osmanlı'nın son döneminde parti siyaseti başladı. Cumhuriyet'in ilanıyla bu yapı yeni bir biçim aldı. Tek parti döneminde Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve Serbest Cumhuriyet Fırkası denemeleri yaşandı.

1945'ten sonra Türkiye Demokrat Parti'nin kuruluşu ve 1950 seçimleriyle çok partili hayata geçti. Siyasi parti tarihinin 52 yıllık serüveni bu çizgide ilerledi. Türkiye'de siyasi partilerin tarihi Cumhuriyet'in ilanından daha eskiye uzanıyor.

II. Meşrutiyet'in ilan edildiği 1908 Osmanlı siyasi hayatında yeni bir dönemin başlangıcı oldu. Meclis-i Mebusan'ın yeniden açılmasıyla farklı siyasi görüşler örgütlenmeye başladı.

İttihat ve Terakki Cemiyeti siyasetin en güçlü aktörü haline geldi. Ahrar Fırkası, Osmanlı Demokrat Fırkası, Osmanlı Sosyalist Fırkası gibi oluşumlar sahneye çıktı. Kısa süre içinde Meclis-i Mebusan'daki en güçlü muhalif yapılardan biri haline geldi.

Böylece Türkiye'nin siyasi parti tarihinde ilk büyük rekabet zemini Osmanlı döneminde oluştu. Milli Mücadele'nin ardından kurulan yeni devletin siyasi örgütlenmesi Halk Fırkası etrafında şekillendi. Mustafa Kemal Atatürk öncülüğünde 1923'te kurulan Halk Fırkası Cumhuriyet'in ilanından sonra temel aktör oldu.

Parti 1924'te adını Cumhuriyet Halk Fırkası olarak değiştirdi. 1935'te ise Cumhuriyet Halk Partisi adını aldı. Cumhuriyet'in ilk yıllarında Meclis içindeki görüş ayrılıkları örgütlü muhalefetin ortaya çıkmasına yol açtı.

17 Kasım 1924'te Kâzım Karabekir, Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy ve Adnan Adıvar gibi isimler Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nı kurdu. Parti daha liberal bir siyasi ve ekonomik anlayışı savundu. 1925'te Şeyh Sait İsyanı'nın ardından Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarıldı. İstiklal Mahkemeleri kuruldu. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın faaliyetlerine 3 Haziran 1925'te son verildi. 1929 Dünya Ekonomik Buhranı ekonomik sıkıntıları artırdı.

Bu ortamda Ali Fethi Okyar'ın liderliğinde Serbest Cumhuriyet Fırkası 12 Ağustos 1930'da kuruldu. Parti kısa sürede büyük ilgi gördü. Liberal politikalarıyla CHP karşısında alternatif oluşturdu. İzmir'deki olayların ardından siyasi tansiyon yükseldi. Serbest Cumhuriyet Fırkası 17 Kasım 1930'da Fethi Okyar tarafından feshedildi. Türkiye II.

Dünya Savaşı'nın sonuna kadar tek partili sistemde kaldı. Savaşın sona ermesi ve uluslararası sistemin değişmesi tek parti yönetiminin dönüşümünü hızlandırdı. CHP içindeki muhalefet belirginleşti.

Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan'ın 1945'te verdikleri Dörtlü Takrir CHP içinde daha fazla siyasi olma talebini gösterdi. Milli Kalkınma Partisi Nuri Demirağ'ın öncülüğünde 1945'te kuruldu. Parti devletçiliğe karşı liberal bir programı savundu.

Demokrat Parti 7 Ocak 1946'da kuruldu. Kurucuları Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan'dı. DP siyasi iktidarın seçim yoluyla değişebilmesi ve ekonomik liberalizasyon gibi iddialarla güçlü bir muhalefet alternatifi oluşturdu.

21 Temmuz 1946 seçimlerinde CHP 397, Demokrat Parti 61, bağımsızlar 7 milletvekili çıkardı. Çok partili hayatın başlamasıyla muhalefet cephesinde yeni ayrışmalar ortaya çıktı. 20 Temmuz 1948'de Millet Partisi kuruldu.

Mareşal Fevzi Çakmak fahri başkan, Hikmet Bayur genel başkan oldu. 14 Mayıs 1950 seçimlerinde Demokrat Parti 416 milletvekilliği kazanarak iktidara geldi. CHP'nin 27 yıllık iktidarı sona erdi. İktidar ilk kez seçim yoluyla el değiştirdi. Demokrat Parti 1954 ve 1957 seçimlerini de kazandı. 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesiyle DP iktidarı sona erdi. 1908: II. Meşrutiyet'in ilanıyla siyasi parti sayısı arttı. 1923: Halk Fırkası kuruldu. 1924: Halk Fırkası Cumhuriyet Halk Fırkası adını aldı. Aynı yıl Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kuruldu. 1925: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatıldı. 1930: Serbest Cumhuriyet Fırkası kuruldu ve feshedildi. 1930-1945: Tek parti dönemi devam etti. 1945: Milli Kalkınma Partisi kuruldu. 1946: Demokrat Parti kuruldu. Türkiye çok partili seçim sürecine girdi. 1948: Millet Partisi kuruldu. 1950: Demokrat Parti iktidara geldi. 1960: 27 Mayıs askeri müdahalesiyle Demokrat Parti iktidarı sona erdi.