Türkiye'nin enerji güvenliği dönüşümü ve öncelikleri

Uluslararası İlişkiler Uzmanı Doç. Dr. Ekber Kandemir, küresel enerji arz güvenliğinde yaşanan sorunları, enerji altyapıları ve taşımacılığındaki riskleri ve Türkiye’nin bu alanda atması gereken adımları AA Analiz için kaleme aldı. Dünya enerji piyasaları, sessiz fakat derin bir dönüşüm sürecinden geçiyor.

Artık enerji güvenliğini yalnızca yeterli petrol ve doğal gazın varlığı ile sınırlamak mümkün değil. Burada asıl mesele, enerjinin nereden geldiği kadar, hangi güzergah üzerinden taşındığı, bu güzergahların ne kadar güvenli olduğu ve enerji altyapısının kriz ve savaş ortamında nasıl korunduğu sorularında düğümleniyor.

Rafineriler, boru hatları, sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) terminalleri ve limanlar, yalnızca enerji sisteminin ekonomik yapıları değil, aynı zamanda stratejik hedefler olarak da görülüyor. Büyük üreticilerin enerji üretme kapasitesinin yanı sıra, bu enerjiyi küresel piyasalara hangi koşullarda ulaştırabildiği de enerji güvenliğinin yeni denkleminde belirleyici bir faktör haline geliyor.

Bu çerçevede, özellikle Avrupa Birliği (AB) açısından üç önemli gelişme ön plana çıkıyor. Birincisi, Rus enerjisinden kopuş süreci. AB, Rusya'nın Ukrayna'ya saldırıları sonrası başlattığı enerji dönüşümünü geri döndürülemez bir hukuki çerçeveye oturtmuş gibi görünüyor.

Rus boru gazı ve LNG'sinden çıkış için yasal düzenlemelerin 2026 başında yürürlüğe girmesi planlanıyor. LNG açısından çıkış sürecinin 2026 sonuna kadar tamamlanması beklenirken, boru gazında tam çıkış ise 2027 sonbaharına kadar uzanan bir geçiş dönemi öngörüyor.

Bu politika, Avrupa'nın Rusya'ya olan stratejik bağımlılığını azaltacak olsa da burada önemli bir paradoks ortaya çıkıyor. İkinci gelişme ise LNG'ye artan bağımlılık. LNG, Avrupa’yı enerji piyasalarında daha esnek hale getirirken, küresel piyasalara daha fazla bağımlı hale getiriyor.

Avrupa'nın LNG ithalatındaki payı son yıllarda önemli ölçüde arttı ve ABD gibi küresel LNG tedarikçileri, Avrupa enerji güvenliğinde daha kritik aktörler haline geldi. Bu bağlamda, Avrupa'nın enerji güvenliği, Moskova'nın politikalarının yanı sıra Washington, Doha, Asya'daki LNG talebi, geçiş yollarının güvenliği ve küresel deniz taşımacılığındaki gelişmelerden de etkileniyor.

Ağustos ayı itibarıyla Avrupa'nın doğal gaz depolarındaki doluluk oranı yaklaşık yüzde 60 seviyelerinde bulunuyor ki bu, son yılların aynı dönemlerine kıyasla en düşük seviye olarak dikkat çekiyor. Bu durum, enerji güvenliğinde AB’yi zor bir kışın beklediğini gösteriyor.

Üçüncü önemli gelişme ise Rusya-Ukrayna Savaşı'nın enerji altyapılarına yönelik etkisi. Ukrayna'nın Rusya'daki rafinerilere, petrol terminallerine ve diğer enerji tesislerine yönelik uzun menzilli saldırıları son haftalarda yoğunlaşmış durumda. Saratov Petrol Rafinerisi gibi tesislerde üretim kesintileri yaşanırken, Perm rafinerisi ve Rusya'nın petrol ihracat altyapısına yönelik saldırılar artış göstermektedir.

Bu gelişmeler, Rusya'nın savaş kapasitesini tehdit ettiği kadar, binlerce kilometre uzaktaki enerji piyasalarını da etkileyebiliyor. Enerji altyapısı, artık savaşın lojistik arka planının ötesinde, savaşın doğrudan merkezinde yer alan stratejik hedeflerden biri haline gelmiş durumda. Bu nedenle enerji güvenliği ile ulusal güvenlik arasındaki sınır giderek belirsizleşiyor.

Tüm bu gelişmeler, enerji kaynaklarına erişimin tek başına yeterli olmadığını, bu kaynakların güvenli ve kesintisiz biçimde taşınmasının, kritik enerji altyapısının korunmasının ve kriz dönemlerinde işlerliğinin sürdürülebilmesinin de stratejik gücün temel unsurları haline geldiğini gösteriyor. Bu dönüşüm, enerji üretim merkezleri ile tüketim pazarları arasındaki kritik konumu ve sahip olduğu enerji koridorları nedeniyle Türkiye için yalnızca bir enerji meselesi değil, doğrudan jeopolitik ve ulusal güvenlik meselesi anlamına geliyor.

Türkiye açısından dikkat edilmesi gereken en önemli husus, enerji güvenliğinin giderek arz güvenliğinden altyapı güvenliğine doğru genişleyen bir güvenlik alanına dönüşmesidir. Türkiye, sahip olduğu jeopolitik konum nedeniyle bu dönüşümden en fazla etkilenecek ülkelerden biri olarak öne çıkıyor.

Rusya, Orta Asya, Orta Doğu ve Doğu Akdeniz gibi önemli enerji üretim bölgeleri ile Avrupa ve dünya enerji piyasaları arasında bulunan Türkiye, enerji alanında stratejik bir konuma sahip. TANAP, TürkAkım, Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC) Petrol Boru Hattı, Ceyhan Terminali ve LNG altyapısı gibi kritik unsurlar, Türkiye’nin bu konumunu güçlendiriyor.

Türkiye, enerji tüketen bir ülke olmanın ötesinde, enerjinin bölgesel ve küresel piyasalara taşınmasında önemli bir geçiş merkezi haline geliyor. Enerji koridorlarının stratejik değeri, bu koridorların kesintisiz ve güvenli şekilde işletilmesine dayanıyor. Bir boru hattının, rafinerinin, LNG terminalinin veya petrol terminalinin devre dışı kalması, yalnızca ilgili işletmenin ekonomik kaybı olarak değerlendirilemez.

Bu tarz bir kesinti, enerji arzını, sanayi üretimini, ulaştırmayı, elektrik üretimini ve dolayısıyla ekonomik ve toplumsal düzeni doğrudan etkileyebilecek sonuçlar doğurabilir. Geçmişte boru hatlarına yönelik terör saldırıları veya fiziksel sabotajlar temel güvenlik riskleri arasında görülürken, günümüzde bu tehditlere dron saldırıları, siber saldırılar, uzaktan kontrol sistemlerine yönelik müdahaleler, liman ve terminallere yönelik saldırılar ve devlet destekli hibrit operasyonlar da eklenmiştir. Bu nedenle enerji altyapılarının korunması, yalnızca güvenlik personelinin bir tesisin çevresinde konuşlandırılmasıyla sağlanabilecek bir mesele olmaktan çıkmıştır.

Fiziki güvenlik, siber güvenlik, istihbarat, erken uyarı, kriz yönetimi ve altyapı dayanıklılığının aynı güvenlik mimarisi içinde ele alınması elzem hale gelmiştir.

Türkiye'nin enerji güvenliği yaklaşımının “enerjinin temini” merkezli geleneksel anlayıştan, “enerjinin güvenli, kesintisiz ve dayanıklı biçimde ulaştırılması” merkezli yeni bir anlayışa doğru genişletilmesi büyük önem taşımaktadır. Bunun için öncelikle Türkiye'nin kritik enerji altyapılarının bütüncül bir risk haritasının çıkarılması gerekmektedir.

Hangi boru hatlarının, rafinerilerin, terminallerin, depolama tesislerinin, limanların ve enerji üretim merkezlerinin ulusal güvenlik açısından kritik olduğu ve bu tesislerin karşı karşıya kaldığı risklerin birlikte değerlendirilmesi önemlidir.

Ayrıca, bir boru hattının devre dışı kalması durumunda alternatif güzergahların bulunması, bir LNG terminalinin kullanılamaması halinde alternatif tedarik kapasitesinin hazır tutulması veya kritik bir enerji tesisine yönelik siber saldırı sonrasında sistemin kısa sürede yeniden çalıştırılabilmesi, enerji güvenliğinin yeni dönemindeki temel kapasite göstergeleri arasında yer alacaktır.

Batı'nın enerji alanında yaşayacağı temin sıkıntısı ile enerji sahibi ülkelerin talep güvenliği problemi, öne çıkan gündem maddeleri olarak değerlendirilmektedir. Türkiye’nin farklı enerji kaynaklarına, güzergahlara ve tedarik seçeneklerine erişimi önemli bir stratejik esneklik sunmaktadır.

Ancak bu avantajın gerçek bir güce dönüşmesi, enerji altyapılarının kriz ve çatışma dönemlerinde güvenliğini ve dayanıklılığını sağlayacak bütüncül bir ulusal enerji güvenliği mimarisinin oluşturulmasıyla mümkün olacaktır.

Bu nedenle enerji altyapılarının güvenliği, ulusal, iç ve siber güvenlik ile ekonomik güvenlik ve dış politikanın kesiştiği stratejik bir alan olarak ele alınmalıdır.

Türkiye için orta vadede asıl hedef, bir enerji koridoru olmanın ötesinde, güvenli, dayanıklı ve krizlere karşı dirençli bir enerji merkezi haline dönüşmek olacaktır.