İnsanlığın iki milyon yıllık el tercihi gizemi araştırılıyor

Nörobilimcilerin on yıllardır incelediği yüzde 90'lık oran, tüm kültürlerde ve zaman dilimlerinde insanların öncelikli olarak sağ elini kullandığını gösteriyor. Temel soru solakların neden var olduğu değil, neden bu kadar az oldukları ve bu durumun mekanda nasıl bu denli tutarlı kaldığı üzerinde yoğunlaşıyor. El tercihi yani baskın bir uzuv sahibi olma durumu sadece insana özgü değil; kedilerin ve papağanları da tercih ettikleri patileri bulunuyor. Beyni olan neredeyse tüm hayvanlar bir tarafa eğilim gösterirken, insanları sıra dışı kılan tüm türün kökeninden beri aynı yöne eğilim göstermesi.

İspanya'daki Girona Üniversitesi'nden karşılaştırmalı etoloji ve dil evrimi araştırmacısı Miquel Llorente, bireylerin favori bir elinin olmasının yanı sıra, mesele türdeki hemen hemen herkesin aynı eli paylaşması olduğunu belirtiyor. Şempanzelerde solaklık oranı yüzde 33 civarındayken, insanlarda her 10 kişiden yalnızca 1'i solak kalıyor. Bilim insanları milyonlarca yıl boyunca iç içe geçmiş birçok faktörün birleşimini arıyor. El tercihi her şeyden önce beyinle ilgili bir hikâye sunuyor. İki yarım küre dengesiz bir iş bölümü yapıyor; beynin sol yarısı dilden sorumluken, sağ yarım küre yüz tanıma veya mekansal yönelim görevlerini üstleniyor. Sağ elini kullananların yüzde 95'inden fazlasında dil sol yarım kürede bulunuyor ve insan beyninde el ile konuşma birlikte hareket ediyor.

Bu bağlantı sağ elini kullananların oranının istikrarlı olmasına dair en önemli ipucunu veriyor. Llorente, dilin konuşma olarak değil jest olarak ortaya çıktığını, el işaretlerinin karmaşık iletişimin ilk biçimi olduğunu ifade ediyor. Sağ elle jest yapma eğilimi ve bu elin sol yarım küre tarafından kontrol edilmesi, aynı yarım kürenin hem becerikli eli hareket ettirmede hem de konuşmada uzmanlaşmasını sağladı. Papağanlar da sesli ve sosyal hayvanlar olarak bu tür bir popülasyon asimetrisinin gözlemlendiği neredeyse tek insan dışı tür olarak öne çıkıyor.

Atalarımızın beyinleri günümüze ulaşmasa da kafatasının şeklinin ve asimetrilerinin yeniden yapılandırılmasına olanak tanıyan içsel izler mevcut. Üç ila dört milyon yıl önce yaşamış Australopithecus'larda bile beyin simetrik değildi. Yaklaşık iki buçuk milyon yıl önce ilk işlenmiş taş aletler ortaya çıktığında bu asimetri belirginleşti ve arkeologlar en eski yongaların incelenmesiyle homininlerin çoğunun sağ eliyle iş gördüğü sonucuna ulaşıyor. Alet yapımı hassas bir koordinasyon gerektiriyor ve süreç başkalarını izleyerek öğreniliyor.

Llorente, büyük maymunlara benzer hafif bir sağ el eğilimiyle başlandığını, iki ayak üzerinde yürüme, aletler, iletişimsel jestler, dil ve kültürün milyonlarca yıl boyunca katman katman eklendiğini vurguluyor. İskoçya'daki St. Andrews Üniversitesi'nde genetik alanında çalışan Silvia Paracchini, el tercihinden sorumlu genleri belirlemeye çalışırken araştırmanın beklenenden karmaşık çıktığını ifade ediyor. Ekibi yıllar önce PCSK6 genini aday olarak belirlemiş, ancak bir milyondan fazla insanı kapsayan çalışmalar 42 genin istatistiksel anlamlılık eşiğini aşmasına rağmen her şeyi açıklayamadığını gösterdi.

Lateralizasyon olarak adlandırılan vücut veya beynin iki tarafının farklı işlevlerde uzmanlaşması durumu, embriyonik gelişimin en erken aşamalarından itibaren sol-sağ asimetrisini oluşturan siliyalara bağlanıyor. Nörogelişimle bağlantılı genler disleksi, otizm ve şizofreni gibi durumlarla ilişkili varyantlar gösteriyor. Solak olmak herhangi bir riskin artmasına neden olmazken, vücutta hangi tarafın sol veya sağ olduğunu belirleyen biyolojik devreler beynin dil için kendini organize etmesiyle bağlantı kuruyor.

Eğer sağ eli kullanmak avantajlıysa sol elini kullananların neden ortadan kaybolmadığı sorusuna oyun teorisi yanıt arıyor. Sol el kullanmak yakın dövüşte taktiksel bir avantaj sağlıyor çünkü bu durum rakipler için beklenmedik bir hamle oluyor. Bu avantaj solaklar azınlıkta kaldığı sürece geçerliliğini koruyor. Solaklar yaklaşık yüzde 10 civarında dengede seyrederken, boks veya eskrim gibi sporlarda yüzde 13 ile yüzde 20 arasında değişiyor. Paracchini, el tercihinin ikili bir durum gibi görünmesine rağmen insan beyninin evrimleştiğine dair en karmaşık ve büyüleyici pencerelerden biri olmaya devam ettiğini belirtiyor.