Suudi Arabistan ile ABD arasında nükleer işbirliği anlaşması

Suudi Arabistan ile ABD arasında imzalanan sivil nükleer işbirliği anlaşmasının, nükleer reaktör inşaatı ve elektrik üretiminin ötesine geçerek ekonomik ve teknolojik ortaklıkta yeni bir dönem başlatması bekleniyor. Uzmanlar, bu adımın yüksek değerli endüstrilerin yerelleştirilmesi, uzman insan kaynağının geliştirilmesi ve ileri teknolojilerde işbirliğinin genişletilmesini kapsayacağını ifade ediyor.

Anlaşmanın, Suudi Arabistan'ın enerji çeşitlendirme planlarını ve bilgi ekonomisi kurma hedeflerini destekleyerek ülkedeki endüstriyel ve teknolojik yatırımlar için bir katalizör işlevi görebileceği savunuluyor. Bununla birlikte, nükleer enerji teknolojileri küresel ölçekte rekabetin odağında yer alırken, anlaşmanın önemi ekonomi alanını aşarak jeopolitik ve stratejik boyuta da uzanıyor.

Suudi Arabistan Enerji Bakanı Prens Abdulaziz bin Salman ile ABD Enerji Sekreteri Chris Wright, 22 Temmuz tarihinde "123 Anlaşması" olarak bilinen sivil nükleer işbirliği anlaşmasını ve ikili koruma önlemleri anlaşmasını imzaladı. ABD Enerji Bakanlığına göre bu mutabakatlar, onlarca yıl sürmesi öngörülen ve milyarlarca dolarlık ortaklığa yasal zemin hazırlayan, ABD şirketlerinin Suudi Arabistan nükleer enerji programına katılımının önünü açan çerçeveyi oluşturuyor.

ABD Atom Enerjisi Yasası'nın 123. maddesinden adını alan bu tür anlaşmalar, barışçıl nükleer işbirliği için yasal temel sunuyor. Bu kapsamda nükleer malzeme, ekipman ve teknoloji transferi sıkı koşullar ve korumalar altında gerçekleştiriliyor.

Temmuz 2025 itibarıyla ABD'nin yürürlükte bulunan bu tür 26 anlaşması bulunuyor; bu anlaşmalar 50 ülkenin yanı sıra Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı ve diğer kuruluşları kapsıyor.

ABD Dışişleri Bakanlığı eski askeri işler danışmanı Abbas Dahouk, anlaşmayı Suudi Arabistan-ABD ilişkilerinde önemli bir stratejik dönüm noktası olarak nitelendirdi ve gelişmenin ileri teknolojiler ile enerji güvenliğinde uzun vadeli işbirliğini güçlendirdiğini kaydetti.

Ekonomik açıdan Dahouk, anlaşmanın milyarlarca dolarlık yatırım çekebileceğini, yüksek vasıflı istihdam yaratabileceğini ve çeşitlendirilmiş, bilgiye dayalı bir ekonomi kurulmasına yardımcı olarak Suudi Vizyonu 2030 hedeflerini destekleyebileceğini belirtti.

Faydaların elektrik üretiminin çok ötesine uzandığını dile getiren Dahouk, barışçıl nükleer işbirliğinin su arıtma, sağlık, bilimsel araştırma, tarım ve ileri imalat alanlarındaki uygulamaları hızlandırabileceğini, mühendislik ile bilim alanlarında yüksek eğitimli bir iş gücünün yetişmesine katkı sunabileceğini aktardı.

Söz konusu uygulamalar, Suudi Arabistan'ın nükleer enerjiyi ülkenin enerji karmasına dahil ederek elektrik, arıtılmış su ve termal enerji üretmeyi ve hidrokarbonlara olan bağımlılığı azaltmayı amaçlayan Ulusal Atom Enerjisi Projesi ile örtüşüyor. Proje, büyük ölçekli nükleer santraller, küçük modüler reaktörler, nükleer yakıt döngüsü ve düzenleyici çerçevenin bulunduğu dört temel direkten oluşuyor.

Dahouk, anlaşmanın enerji, teknoloji, eğitim ve endüstriyel kalkınma alanlarında onlarca yıllık Suudi-ABD işbirliğine zemin hazırladığına ve gelişmiş imalat ile yüksek katma değerli endüstrilerin yerelleştirilmesini desteklediğine inanıyor.

Ayrıca nükleer uzmanlık ile ilgili teknolojilerin geliştirilmesinin uzay, gelişmiş malzemeler, yapay zeka ve yeni nesil enerji sistemleri dahil olmak üzere gelişen sektörler için yan faydalar üretebileceğini, bunun da Suudi Arabistan'ın bölgede inovasyon merkezi olma ihtirasını güçlendirdiğini kaydetti.

Dahouk, anlaşmanın sivil hedeflerinin ötesine geçen jeopolitik sonuçlar barındırdığına da dikkat çekerek, bunun ABD, Çin ve Rusya arasında ileri teknoloji ile enerji sektörlerinde artan stratejik rekabet döneminde imzalandığını vurguladı.

Anlaşmanın başarısının yalnızca ekonomik ve teknolojik getirilerle değil, aynı zamanda bölgesel istikrar ve nükleer yayılmanın önlenmesi üzerindeki etkisiyle değerlendirileceğini savunan Dahouk, Riyad'ın uranyum zenginleştirme konusunu sadece enerji üretimi olarak görmediğini, ülkenin yerel uranyum kaynakları ve uzun vadeli hedefleri doğrultusunda teknolojik egemenlik ve stratejik özerklik olarak ele aldığını kaydetti.

Suudi Arabistan, yerel rezervleri değerlendirmek, yerel içeriği artırmak ve nükleer reaktörler için gelecekteki yakıt tedarikini güvence altına almak amacıyla uranyum ve toryum arama faaliyetlerini Ulusal Atom Enerjisi Projesi'ne dahil etmiş durumda.

Skytower Group Inc. Yöneticisi Eric H. Feng ise anlaşmayı, sivil nükleer enerjinin ötesine geçen tarihi stratejik bir dönüm noktası olarak nitelendirdi. Anlaşmanın değerinin bölgesel güvenliği güçlendirmede ve uzun vadeli istikrar çerçevesi kurmada da yattığını ifade etti.

Büyük ölçekli imalat ve uzun vadeli yatırımların istikrarlı bir jeopolitik ortam gerektirdiğini belirten Feng, barışçıl nükleer işbirliğinin bölgedeki hükümetler ve yatırımcılar arasındaki güveni artırabileceğini söyledi.

Ekonomik açıdan nükleer enerjinin Suudi Arabistan'a istikrarlı taban yükü elektriği sağlayabileceğini belirten Feng, anlaşmanın nükleer mühendislik, robotik ve hassas imalat gibi yüksek değerli endüstrilerin yerelleştirilmesine olanak tanıyabileceğini aktardı.

Nükleer teknolojinin barışçıl uygulamalarının tıbbi teşhis, kanser tedavisi, gıda koruma ve su arıtma gibi alanları kapsadığını ifade eden Feng, bu faaliyetlerin genişlemesinin yeni endüstriyel ekosistemler yaratacağını kaydetti.

Feng, bu endüstriyel tabanın havacılık, uzay, yapay zeka ve gelişmiş enerji sistemleri gibi alanlarda işbirliği için platform sağlayabileceğini belirterek, anlaşmanın stratejik değerinin yalnız anlık sonuçlarla değil, uzun vadeli kurumsal işbirliği tesis etme kapasitesiyle ölçülmesi gerektiğini sözlerine ekledi.