Gaziantep'te 400 yıllık han, sabun ve pekmez müzesine dönüştürüldü

Gaziantep’in tarihi dokusuyla dikkat çeken Şahinbey ilçesinde, yüzyıllardır kentin üretim kültürüne tanıklık eden bir yapı yeniden hayat buldu. Tışlaki Mahallesi’nde bulunan yaklaşık 400 yıllık tarihi han, restorasyon sonrası Kayna Sabun ve Pekmez Müzesi olarak ziyaretçilerini geçmişin üretim dünyasında yolculuğa çıkarıyor.

Uzun yıllar kullanılmayan ve atıl durumda kalan yapı, Gaziantep Büyükşehir Belediyesi’ne bağışlanmasının ardından kapsamlı bir restorasyon sürecinden geçirildi. Yaklaşık 1,5 yıl süren çalışmaların ardından tarihi yapı yeniden hizmete açıldı. Gaziantep’in geleneksel üretim kültürüne ait çok sayıda araç ve yöntem de müzede yaşatılıyor.

Tarihi geçmişi yüzyıllar öncesine dayanan yapı, Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi’nde Gaziantep’in önemli hanları arasında yer alıyor. Geçmişte sabun üretiminde kullanılan tarihi yapı, artık kentin geleneksel üretim mirasını gelecek kuşaklara aktaran bir kültür alanı olarak hizmet veriyor. Müzede sadece tarihi eşyalar sergilenmiyor. Ziyaretçilere, geçmişte Gaziantep ve çevresinde yaygın olarak yapılan sabun ve pekmez üretiminin aşamaları da görsel materyaller ve dijital sunumlarla aktarılıyor.

Müzenin en dikkat çekici bölümlerinden birini geleneksel zeytinyağlı sabun üretimi oluşturuyor. Zeytinlerin işlenmesinde kullanılan mengenelerden zeytinyağının muhafaza edildiği kuyulara kadar geçmiş dönemlerde kullanılan çok sayıda araç, müzede sergileniyor. Gaziantep ve çevresinin zeytin üretimi açısından önemli bir bölge olduğu vurgulanıyor. Özellikle Nizip yöresinde üretilen zeytinyağlı sabunlar, geçmişte kentte önemli bir üretim alanı oluşturmuş durumda. Müzede ziyaretçilere, zeytinyağı, su, tuz ve kostik kullanılarak gerçekleştirilen geleneksel sabun üretiminin aşamaları anlatılıyor.

Müze rehberi Ayşegül Aksu, yapının yaklaşık 400 yıllık geçmişe sahip olduğunu belirterek, buranın geçmişte sabunhane olarak kullanıldığını söyledi. Aksu, geleneksel sabun üretiminde kullanılan temel malzemelerin yağ, su, tuz ve kostik olduğunu ifade etti. Üretim sürecinin oldukça zahmetli olduğunu belirten Aksu, hazırlanan karışımın yaklaşık iki gün boyunca kaynatıldığını anlattı. İstenilen kıvama ulaşan sabunun daha sonra döküm alanına götürüldüğünü, burada kesilip mühürlendiğini aktardı.

Kesilen sabunların daha sonra “tenanir” adı verilen kuleler halinde istiflendiğini anlatan Aksu, bu bölümde yaklaşık 6 ila 9 ay bekletilen sabunların kuruyarak kullanıma hazır hale geldiğini ifade etti.

Müzenin bir diğer önemli bölümünde ise Gaziantep’in geleneksel pekmez üretimi ele alınıyor. Geçmişte kullanılan “şerbet evi, tort, mahsere ve tekedene” gibi araçlarla üzümün işlenerek pekmeze dönüştürülme süreci ziyaretçilere aktarılıyor. Müzenin hazırlanması sırasında Gaziantep ve çevresindeki köylerde kapsamlı araştırmalar yapılarak geçmişte kullanılan üretim araçları tek tek tespit edildi. Sabun, zeytinyağı ve pekmez üretiminde kullanılan çok sayıda geleneksel araç ve gereç toplanarak müze koleksiyonuna kazandırıldı.

Tarihi yapı, yalnızca geçmişten kalan araçların sergilendiği bir müze olmanın ötesinde, ziyaretçilere geleneksel üretim kültürünü deneyimleme imkanı da sunuyor. Dijital anlatımlar ve görsel materyallerle üretim süreçleri hakkında bilgi alan ziyaretçiler, düzenlenen atölyelerde bazı aşamaları uygulamalı olarak deneyimleyebiliyor.

Müze rehberi Ayşegül Aksu, tarihi yapının 2021 yılında Pekmezci ailesi tarafından Gaziantep Büyükşehir Belediyesi’ne hibe edildiğini, restorasyon çalışmalarının ardından 2023 yılında ziyaretçilere açıldığını söyledi. Aksu, müzede hem pekmez hem de sabunun geçmişten günümüze uzanan hikayesinin anlatıldığını belirterek, ziyaretçilerin zeytinyağının sabuna, üzümün ise pekmeze dönüşümünü geleneksel yöntemlerle öğrenebildiğini ifade etti.

Yaklaşık dört asırlık tarihi yapının yeniden işlevlendirilmesiyle Gaziantep’in üretim kültürünün önemli unsurlarından biri de gelecek nesillere aktarılmış oldu. Tarihi han, bugün geçmişin üretim tekniklerini merak eden ziyaretçileri ağırlarken, kentin kültürel mirasının korunmasına da katkı sağlıyor.