Küresel ticareti ve siyaseti şekillendiren kritik su yolları

Süveyş'te Ever Given adlı dev geminin kaza yaparak kanalı altı gün boyunca kapatması, uluslararası ticarette milyarlarca dolarlık aksamalara yol açmıştı.

Türkiye'de eğitim gören herkesin ezberlediği "Boğazlar, jeopolitik ve stratejik açıdan hayati önem taşır" tespiti güncelliğini koruyor. ABD'nin İran'a yönelik hamleleriyle temmuz ayında Hürmüz Boğazı'nın yeniden hareketlenmesi, dar su yollarının küresel önemini bir kez daha gözler önüne serdi. Sadece Hürmüz de değil; ABD Başkanı Donald Trump'ın Grönland ile ilgili açıklamalarının arkasında, iklim değişikliğiyle birlikte Arktik deniz yollarının ve Bering Boğazı'nın kazanacağı stratejik önemin yattığı tahmin ediliyor. Son olarak İspanyol siyasi analist Carolina Alonso, İspanya'nın Fas sınırındaki göç dalgasının gerisinde Cebelitarık'ta etki kurmak isteyen ABD'nin olabileceğini öne sürdü. Alonso, İsrail'in de Madrid'in Gazze politikasına misilleme olarak İspanya yönetimini zayıflatmaya çalıştığını, İtalyan bazı siyasetçilerin ülkeyi Schengen'den çıkarma çağrılarının Fas ve İsrail iş birliğiyle yapıldığını savundu.

Farklı kıtalardaki üç boğazda yaşananlar, haritada ince birer mavi çizgiden ibaret görünen bu geçitlerin küresel siyasetin kilit noktaları olduğunu gösteriyor. Dünyanın kaderini belirleyen bu kritik su yolları dikkat çekiyor.

Hürmüz Boğazı, enerji jeopolitiğinin merkezinde bulunuyor. Uluslararası Enerji Ajansı verilerine göre, bu geçitten günlük yaklaşık 20 milyon varil petrol ve ürünü taşıyan tankerler geçiyor; bu rakam, deniz yoluyla yapılan küresel petrol ticaretinin yaklaşık dörtte birine denk geliyor.

Akdeniz'i Okyanus'a bağlayan tek nokta olan Cebelitarık, NATO'nun güney sınırları için büyük önem taşıyor. Göçmen krizinde bazı kişilerin Fas polisi tarafından doğrudan Ceuta'ya yönlendirildiklerini ifade etmesi, yaşanan hareketliliğin tesadüf olmadığını ortaya koyuyor.

Asya ile Avrupa arasındaki en kısa deniz güzergâhı olan Süveyş Kanalı'nda 2021 yılında karaya oturan 400 metrelik Ever Given gemisi, trafiği altı gün durdurarak milyarlarca dolarlık ekonomik kayba neden olmuştu.

Yemen ile Cibuti arasında bulunan, Kızıldeniz'i Aden Körfezi'yle buluşturan Babülmendeb Boğazı ise Süveyş'e giden tüm gemilerin geçmek zorunda olduğu bir kapı konumunda. Husi eylemleri, denizcilik şirketlerini Ümit Burnu'na yönlendirerek sefer sürelerini uzattı ve masrafları artırdı.

Süveyş gibi yapay bir hat olan Panama Kanalı'nda son dönemde yaşanan kuraklık su seviyelerini düşürdü ve geçişlere kısıtlama getirilmesine neden oldu. Donald Trump geçmişte Grönland ve Kanada'nın yanı sıra Panama Kanalı'nı da talep etmişti.

Dünyanın en yoğun hatlarından Malakka Boğazı, Endonezya, Malezya ve Singapur arasında yer alıyor. Çin'in enerji naklinin büyük kısmı buradan sağlanıyor ve Pekin yönetimi bu durumu "Malakka ikilemi" olarak tanımlıyor. Olası bir çatışma senaryosunda ABD veya müttefik ülkelerin burayı kapatması, Çin ekonomisini durma noktasına getirebilir.

Türkiye'deki İstanbul ve Çanakkale boğazları ise dünyanın en sancılı bölgesinde yer almasına rağmen güvenli ve öngörülebilir yapısını koruyor. 1936 tarihli Montrö Boğazlar Sözleşmesi sayesinde Türkiye, savaş gemilerinin geçiş rejimini belirleme yetkisini elinde tutuyor. Bütün bu su yolları bir arada değerlendirildiğinde, küreselleşme ağının sanıldığı kadar sağlam olmadığı ve dünya ticaretinin parmak izi büyüklüğündeki dar geçitlere bağımlı olduğu görülüyor.