Tolkien ve Pokémon karakterlerinden esinlenen böcek bilimi uzmanı

Cristian Lucañas insanlara mesleğinden bahsettiğinde genellikle şaşkınlık ve kafa karışıklığıyla karşılaşıyor. Filipinler'de "Hamamböceği Lordu" olarak tanınan 32 yaşındaki Lucañas, "Çoğu insan aslında nedenini sorguluyor" diyor.

Lucañas, böceklerin varlığı karşısında şaşıran bir kişinin kendisine "Tanrı hamamböceklerini yarattı mı?" diye sorduğunu hatırlıyor. Diğer insanlar ise onlardan kurtulmanın en iyi yolu hakkında tavsiye arıyor.

Hamamböceklerinin ciddi bir itibar sorunu bulunuyor. Dünyanın en çok nefret edilen böcekleri arasında sıkça sıralanıyorlar ve dünyanın en ölümcül canlılarından biri olan sivrisineklerden bile daha fazla sevilmiyorlar. Bu nefret binlerce yıl öncesine dayanıyor. Antik Mısırlılar "iğrenç" hamamböceklerini kovmak için büyüye başvuruyordu. Hatta onlardan korkan kişiler için katsaridaphobia terimi bile kullanılıyor.

Lucañas hamamböceklerinin yanlış anlaşıldığını belirtiyor. "Elbette evdeki hamamböcekleri çirkin görünüyor" diyen uzman, mutfak zeminlerinde koşturan ve giderlerden uçan zararlıların genellikle Alman ya dan Amerikan hamamböcekleri olduğunu ve bunların küresel olarak var olan binlerce hamamböceği türünün sadece çok küçük bir kısmını oluşturduğunu ifade ediyor. Lucañas, "Diğer hamamböcekleri için iyi bir temsilci değiller" diye ekliyor.

Çoğu hamamböceği türü insanlarin yakınında bile yaşamıyor. Filipinler'de University of the Philippines Los Baños'ta araştırmacı olan Lucañas, zamanının çoğunu davranışlarını gözlemleyerek ve tanımlanmamış türleri arayarak geçirdiği mağaraların ve ormanların derinliklerinde bulunuyorlar. Atıkları besin maddelerine dönüştürerek, kertenkeleler veya kuşlar için av görevi görerek ve bazı durumlarda tohum yayarak ya da polen taşıyarak ekosistemlerimizde çok önemli bir rol oynuyorlar.

Lucañas başlangıçta hamamböceği uzmanı olmayı planlamamıştı. Aslında balık çalışmayı umuyordu ancak profesörü kendisini böceklere odaklanmaya teşvik etti. 2013 yılında lisans öğrencisiyken Polillo Adası'ndaki Burdeos mağaralarına bir gezide yer alan Lucañas, altın renkli Nocticola gonzalezi adında tanımlanmamış bir hamamböceği türünü fark etti.

Resmi adı, University of the Philippines Los Baños Biyolojik Bilimler Enstitüsü'nde profesör olan Juan Carlos T Gonzalez'i onurlandırıyor. Ancak resmi olmayan bir şekilde altın hamamböceği olarak adlandırıldı; bu da Filipinler'de Japon askerlerinin ikinci dünya savaşı sırasında ülkeye büyük miktarlarda yağmalanmış altın gömdüğünü iddia eden bir efsaneye işaret ediyor.

Lucañas o zamandan beri sekiz Filipin hamamböceği türünü tanımladı ve diğer ülkelerden altı türü birlikte tanımlayarak bazılarının adını Tolkien ve Pokémon karakterlerinden aldı.

Lucañas, hamamböceklerinin biçim açısından son derece çeşitlilik gösterdiğini söylüyor. Canlı mavi ve açık yeşilden metalik tonlara kadar farklı türler bir gökkuşağı renginde var olabiliyor. Beklenmedik şekillerde de davranabiliyorlar. Lucañas, "Böceklere benzeyen birçok hamamböceği var, bazıları top haline gelebiliyor, bazıları çekirgeler gibi zıplayabiliyor" diye ekliyor.

Perisphaerus cinsinin dişi üyeleri, böcekler için alışılmadık bir şekilde yavrularını besleyen son derece özverili annelerdir. Lucañas, "Yavrular annelerinin koltuk altlarını delerler ve kafalarını içeri sokarlar; bu emzirmeye benzer bir şeydir" diyor ancak süt içmek yerine kanla besleniyorlar.

"Ösosyal" bir hamamböceği türü olan termitler, karıncalar kadar çalışkan ve organize olmalarına ve benzer şekilde gelişmiş sosyal birimlerde yaşamalarına rağmen özellikle hak ettikleri değeri görmüyorlar.

Lucañas, termitlerin daha yaygın olarak evlere zarar veren zararlılar olarak düşünüldüğünü ekliyor. Ancak orman ortamlarında ahşabı ayrıştırmadaki rolleri çok hayati önem taşıyor. "Bu depolanan besinler toprağa geri getirilmezse, sadece ahşapta sıkışıp kalırlardı. Ekosistem bu besinleri diğer organizmalar, diğer bitkiler için yeniden kullanamazdı" diye ekliyor.

Hamamböceklerinin yok edilemez olduğuna dair yaygın bir algı var. Zararlı türler, en kararlı mücadele çabalarını boşa çıkarmaya ve yağlı pizzadan insan saçına kadar her şeyle hayatta kalmaya muktedir.

Ancak Filipinler'deki ev dışı hamamböceklerinin çok daha savunmasız olduğunu belirten Lucañas, küresel ısınma ve madencilik için arazilerin geliştirilmesi ya da sömürülmesi gibi yaşam alanı tahribatının yarattığı tehditlere dikkat çekiyor.

Lucañas, "Hamamböcekleri hakkında hâlâ bilmediğimiz çok şey var" diyor ve ekliyor: "Aynı zamanda doğal çevre üzerinde çok fazla baskı var."

Küresel olarak omurgasızlar, özellikle de böcekler endişe verici bir hızla yok oluyor, ancak koruma fonlarının çoğunluğu daha karizmatik hayvanlara gidiyor.

2019 yılında Filipinler'de Antipolo kör mağara hamamböceği (Nocticola caeca) ve Simon'un mağara hamamböceği (Nocticola simoni) olmak üzere mağarada yaşayan iki tür tehlike altında olarak listelenirken, diğer beş hamamböceği türü savunmasız olarak listelendi. Daha önceden çok az bilgi olduğu için hamamböceklerinin listeye dahil edildiği ilk yıl bu oldu.

Filipinler'de bilinen en az 130 tür bulunuyor. Lucañas, "Ve keşfedilmeyi bekleyen çok daha fazlası var" diyor.

Çevremizde oynadıkları rol hakkında da birçok bilinmeyen bulunuyor. Lucañas, "Henüz bilmediğimiz daha fazla polen taşıyıcı veya tohum yayan türe sahip miyiz? Hamamböcekleri başka hangi roller oynayabilir? Cevaplanması gereken çok daha fazla soru var ve bulacağımız daha şaşırtıcı keşifler olacak" ifadelerini kullanıyor.