Türkiye, AB'ye katılım süreci tıkanırken Avrupa ile ilişkilerini derinleştiriyor

Türkiye'nin Avrupa Birliği'ne (AB) katılım süreci durma noktasına gelirken, ülke Avrupa ülkeleriyle ikili ilişkilerini derinleştirme çabalarına yönelmiş durumda. Türkiye, AB'nin Avrupa İçin Güvenlik Girişimi (SAFE) programına dahil edilmemesine rağmen, son yıllarda bazı Avrupa ülkeleri ile savunma iş birliği alanında önemli adımlar attı. Geçtiğimiz yıl içerisinde, Türkiye, AB ülkeleri ve İngiltere ile savunma, ticaret, enerji ve ulaştırma konularında birçok anlaşma imzaladı. Ancak uzmanlar, ekonomik ilişkilerin hala riskler taşıdığına dikkat çekiyor. Uzmanlar, Avrupa ülkelerinin Türkiye ile güvenlik iş birliğine öncelik vermelerinin demokratik değerler ve siyasi özgürlükler konusundaki kaygıları gölgede bıraktığını belirtiyorlar.

Son yıllarda Türkiye, AB üyeliği, Avrupa'nın yeni savunma yapısındaki yerini alma ve gümrük birliği anlaşmasının güncellenmesi gibi konularda herhangi bir ilerleme kaydedemedi. ABD'nin NATO harcamalarını azaltacağını açıklamasının ardından, AB, üye ülkelerin büyük ölçekli savunma tedariklerini finanse etmeleri için 150 milyar euro bütçeli SAFE adlı bir proje başlattı. Dışişleri Bakanlığı kaynakları, Türkiye'nin bu programa katılım taleplerini AB'ye ilettiklerini duyurdu, ancak Türkiye, savunma ihracatındaki artışa rağmen bu programa dahil edilmedi. Türkiye'nin AB'ye katılma yönündeki çabaları ise Kıbrıs sorunu, bazı AB üyesi ülkelerin muhalefeti ve Türkiye'nin insan hakları ile demokratik reform konusundaki eleştiriler nedeniyle son on yıldır donmuş durumda.

AB'nin Türkiye'ye karşı duyduğu güvensizliği gösteren bir diğer örnek, Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen'in nisan ayında Türkiye'yi Rusya ve Çin ile aynı seviyede değerlendirerek, Brüksel'in bu ülkelerin etkisi altına girmemesi gerektiğini belirtmesiydi. BBC Monitoring'in Dışişleri Bakanlığı'nın internet sitesi üzerinden yaptığı araştırmaya göre, Türkiye'nin Avrupa ülkeleriyle doğrudan temasları 2024 itibarıyla önemli ölçüde artmış durumda. Bu ülkeler arasında, önceki dönemlerde Türkiye'yi insan hakları ve demokrasi konularında en sert eleştiren Almanya ve Fransa da yer alıyor.

Ankara'nın AB ile ilişkileri kurumsal düzeyde tıkanmış olsa da, son yıllarda Avrupa ülkeleri ile ilişkilerini geliştirdiği gözlemleniyor. Türkiye, SAFE programına dahil edilmemesine rağmen, AB üyesi ülkelerle savunma tedarikine dair iş birliği anlaşmaları imzalamayı başardı. İtalya, bu alanda önemli bir ortak haline geldi. Türkiye'nin önde gelen insansız hava aracı (İHA) üreticisi Baykar, 2024'te İtalya'nın Piaggio şirketini satın aldığını açıkladı. Ayrıca Türkiye, İtalya merkezli savunma şirketi Leonardo ile hava sistemleri üretimini kapsayan bir ortaklık anlaşması imzaladı. İtalya Deniz Kuvvetleri Komutanı Koramiral Berutti Bergotto, mart ayında İtalya'nın Baykar yapımı Bayraktar TB-3 insansız hava araçlarını satın almayı planladığını duyurdu. Türk şirketleri HAVELSAN ve VN Maritime da nisan ayında İtalya'da insansız ve hibrit deniz araçları üretmek üzere ortaklık kurduklarını açıkladı.

İspanya, Aralık 2025 tarihinde Türkiye'nin Türk Havacılık ve Uzay Sanayii (TUSAŞ) tarafından üretilen 30 adet Hürjet eğitim ve hafif taarruz uçağını satın alacağını bildirdi. Anlaşmanın toplam değeri 2.6 milyar euro (yaklaşık 140 milyar lira) olarak belirtildi. ASELSAN, Aralık 2025'te Polonya'ya elektronik harp sistemleri ihracatı için 410 milyon dolarlık bir anlaşma imzaladı. Ayrıca, şubat ayında Çek Cumhuriyeti merkezli Excalibur International ile de Korkut hava savunma sisteminin Çek üretimi Tatra Force 6x6 tekerlekli platformlara entegre edilmesi konusundaki anlaşmayı duyurdu. Askeri Fabrika ve Tersane İşletme AŞ (ASFAT), Aralık 2025'te Romanya ile bir anlaşma imzalayarak, bir NATO ve AB üyesi ülkeye savaş gemisi satan ilk Türk şirketi oldu. Türkiye, Finlandiya, Polonya ve Macaristan ile de savunma iş birliği anlaşmaları imzaladı. Bunun yanı sıra, Almanya, Ekim 2025'te vetosunu kaldırarak, İngiltere'nin Türkiye'ye 20 adet Eurofighter Typhoon savaş uçağı satışı için 10.7 milyar dolarlık anlaşmanın önünü açtı.

Ticaret ve enerji alanında da Türkiye ile Avrupa ülkeleri arasındaki iş birliği hız kazandı. Türkiye ve Macaristan, Aralık 2025'te enerji ve ulaştırma gibi alanları kapsayan 16 anlaşma imzaladı. Fransa Ticaret Bakanı Nicolas Forissier, şubat ayında Fransız şirketlerin 2020-2024 döneminde Türkiye'ye 3.6 milyar euro yatırım yaptığını ve 2027'ye kadar buna ek olarak 5 milyar euro daha yatırım yapmayı planladıklarını açıkladı. Türkiye ve Yunanistan, deniz yetki alanları, enerji ve güvenlik konularındaki uzun süreli anlaşmazlıklara rağmen şubat ayında çeşitli alanlarda iş birliği anlaşmaları imzaladı. Yunanistan ayrıca mayıs ayında Türk vatandaşlarına yönelik kapıda vize uygulamasını bir yıl daha uzattı. Ticaret Bakanı Ömer Bolat, mart ayında Türkiye ile Bulgaristan arasında yeni bir gümrük kapısı açmak için hazırlıkların yapıldığını duyurdu.

Türkiye ile İngiltere ise nisanda, stratejik ortaklıklarını güçlendirmek amacıyla Stratejik Ortaklık Çerçeve Belgesi'ni imzaladı. İki ülke yetkilileri, ayrıca 2026'nın ikinci yarısında yürürlüğe girmesi beklenen güncellenmiş serbest ticaret anlaşması ile teknoloji, finans teknolojisi ve inşaat alanlarında iş birliğinin genişleyeceğini bildirdi. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile İtalya Başbakanı Giorgia Meloni de mayıs ayında ticaret, sanayi yatırımları ve ulaştırma alanlarını kapsayan 11 anlaşma imzaladı.

Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO) ile Macaristan'ın MOL Grubu, Mayıs ayında Macaristan'daki iki sahada petrol ve doğal gaz çalışmalarında ortaklık oluşturulmasına yönelik bir anlaşma yaptı. Bu, TPAO'nun Avrupa'daki ilk enerji yatırımı oldu. Aynı ay, Türkiye ve Romanya, acil durumlarda Romanya'nın Türkiye'den günlük dört milyon metreküpe kadar doğal gaz ithal etmesine olanak tanıyan bir enerji iş birliği anlaşması imzaladı.

Uzmanlar, Türkiye'nin AB ile olan ilişkisinde 'değer' yerine 'çıkar' odaklı bir yaklaşımın ön plana çıktığını belirtiyor. Ekonomi ve Dış Politika Araştırmalar Merkezi (EDAM) Direktörü Sinan Ülgen, Ukrayna ve Ortadoğu'daki savaşlar ile AB-ABD ilişkilerinin gerilimli hale gelmesinin Türkiye ve Avrupa ülkelerini savunma alanında iş birliği yapmaya ittiğini ifade ediyor. Ülgen, AB ile artık geniş ve kural bazlı bir çerçeve yerine, daha çıkar odaklı bir ilişki oluştuğunu vurguluyor. Oxford Üniversitesi'nden Uluslararası Hukuk Profesörü Başak Çalı ise, AB-Türkiye ilişkilerinde demokrasi, insan hakları ve hukukun üstünlüğü gibi değerlere dayanan bir iş birliği çizgisi gözlemlemediklerini belirtiyor. Çalı, AB'nin Türkiye ile ilişkilerini göç kontrolü, güvenlik ve enerji politikaları alanlarında kendi belirlediği stratejik öncelikler üzerinden kurduğunu ifade ediyor.

Sinan Ülgen, AB'nin Türkiye'yi genişleme sürecinde gerçekçi olarak görmediği için ülkedeki demokratik erozyonu eleştirmediğini belirtiyor. Ancak, çıkar odaklı ilişkilerin de riskli olduğunu ifade eden Ülgen, gümrük birliği anlaşmasının güncellenmemesini ve son yıllarda imzalanan ticaret anlaşmalarının yüzeysel olduğunu belirtiyor. Ülgen, AB'nin yeni korumacılık politikalarına, sınırda karbon düzenlemesine ve demir çelik ithalatına yönelik yeni kısıtlamalara vurgu yaparak, bu durumun Türkiye'nin ilişkilerinde zorluklar yaratabileceğini ekliyor. SETA Dış Politika Araştırmaları Direktörü Profesör Murat Yeşiltaş, Türkiye-AB ticaretinin 2025'te 217 milyar euroyu geçerek rekor kıracağını hatırlatarak, günlük ticaretin derinleştiğine dikkat çekiyor. Ancak gümrük birliğinin güncellenmemesini 'gerçek bir eksiklik' olarak niteliyor. Yeşiltaş, Avrupa Yeşil Mutabakatı ve sınırda karbon düzenlemesinin Türkiye'nin ihracatını doğrudan etkileyeceğini belirtiyor. AB'nin demokrasi ve hak söylemini ortağına göre sertleştirip yumuşatmasının ise 'ne yeni ne de Türkiye'ye özgü' olduğunu ifade eden Yeşiltaş, bu seçiciliğin artık daha da belirgin hale geldiğini sözlerine ekliyor.