Avrupa Birliği orman yangınlarında strateji değiştiriyor

Avrupa Orman Yangını Bilgi Sistemi'nin 30 Temmuz verilerine göre, Avrupa Birliği genelinde şu ana kadar 434 bin 976 hektardan fazla alan yandı. 2025 yılında ise bir milyon hektardan fazla alan kül olurken, bu durum kayıtlar tutulmaya başlandığından bu yana yaşanan en kötü yangın sezonu olarak kayıtlara geçti.

Bu tablo, Brüksel'in Avrupa'nın yangınlarla mücadelesine dair kuralları yeniden yazma kararını almasında etkili oldu. On yıllar boyunca AB'nin yangın politikası daha fazla uçak, kamyon ve itfaiyeci satın almak anlamına gelirken, artık odak noktası yangınların felakete dönüşmesini en baştan engellemek üzerine kaydırılıyor.

Avrupa Orman Enstitüsü ve Pan-Avrupa Orman Riski Tesisi'nde görev yapan, çeyrek asırdır kıta genelinde yangın politikaları üzerine çalışan ormancı Alexander Held, tek başına müdahale etmenin hiçbir zaman sonuç vermeyeceğini belirtiyor. Sıcak, kuru ve rüzgarlı koşullarda başlayan bir yangını hiçbir uçak filosunun veya ekibin kontrol altına almayı garanti edemeyeceğini ifade eden Held, Portekiz'den İspanya'ya, Fransa'dan Yunanistan'a, Türkiye'den Almanya'ya kadar eş zamanlı büyük yangınlarla karşı karşıya kaldıklarını ve bu durumun en deneyimli itfaiye teşkilatlarını bile aştığını söylüyor.

Held'in eleştirdiği husus ise fonların bugüne kadar harcandığı alanlar oldu. AB'nin dayanışma ve önlem alma konusundaki yirmi yıllık açıklamalarına rağmen, finansmanın her zaman söndürme faaliyetlerine ağırlıklı olarak aktarıldığını belirten uzman, bir itfaiye aracı ya da helikopter almanın önlem almaktan daha kolay olması nedeniyle müdahale tarafına yatkınlık olduğunu ifade ediyor. Kuralı doğrulayan istisna olarak Portekiz'i gösteren Held, bu ülkenin yangın bütçesinin yaklaşık yarısını sadece söndürmeye değil, arazi yönetimi ve önleme faaliyetlerine aktardığını belirtiyor. Held'in beklentisi ise söndürmeye harcanan her avronun, tutuşma öncesinde riski azaltmak için harcanan bir avro ile eşitlendiği 50-50 kuralı.

Avrupa Komisyonu da bu mantığı resmi politika olarak benimsedi. Komisyonun enerji, iklim, çevre ve ulaşım sözcüsü Anna-Kaisa Itkonen, yalnızca bizzat yangınları söndürmeye odaklanamayacaklarını, kendileri için hazırlıklı olmanın çok büyük önem taşıdığını vurguluyor.

Politika değişikliği mart 2026'da hayata geçirildi. Komisyon, müdahale odaklı modelden uzaklaşarak önleme, hazırlık, müdahale ve iyileştirme olmak üzere dört sütun üzerine kurulan Entegre Orman Yangını Risk Yönetimi stratejisini başlattı. Bu kararın alınmasında üç temel gerekçe etkili oldu. Bunlardan ilki, Avrupa'nın kayıtlara geçen en kötü yangın sezonunu geride bırakmasıydı.

İkincisi, iklim değişikliğinin yangınları daha sıcak, uzun süreli ve kontrol edilmesi zor hale getirmesiydi. Yangınların yaklaşık yüzde 96'sının ihmal veya kundaklamayla bağlantılı olduğu tahmin ediliyor, bu da önleme çalışmalarının bitki örtüsü kadar insan davranışlarını da ele alması gerektiğini gösteriyor.

Üçüncüsü ise yangınların Akdeniz'in ötesine geçerek Almanya, Çekya, İsveç, hatta İzlanda ve Arktik Kuşağı'na kadar yayılmasıyla durumun aciliyet kazanması oldu. Yalnızca Güney Avrupa'nın müdahale kapasitesine göre oluşturulan bir stratejinin riskin bulunduğu bölgelerle artık uyuşmadığı görüldü.

Strateji, halihazırda hayata geçirilen somut fonlar ve araçlara dönüştürülüyor. Orman yangınlarını önleme bütçesi artık Ortak Tarım Politikası'nın kırsal kalkınma planları, uyum politikası fonları, Toparlanma ve Dayanışma Tesisi ile LIFE ve Horizon Europe araştırma çağrıları olmak üzere birkaç AB enstrümanı üzerinden aynı anda akıyor. Uygulamada bu kaynaklar yanıcı madde azaltımı, yangın şeritleri, hedefli otlatma, orman seyreltme ve yangına meyilli peyzajların restorasyonu için harcanıyor. Bu projeler İspanya, Portekiz, İtalya ve Sicilya'da halihazırda yürütülüyor.

AB'nin önümüzdeki uzun vadeli bütçesinin yaklaşık yüzde 35'i iklim ve çevreye ayrılmış durumda; buna iklim uyumu için uyum fonlarından yaklaşık 19 milyar avro ve en çok etkilenen bölgeler için hızlı bir süreç vaadi de dahil.

Komisyon ayrıca uydu tabanlı erken uyarı ve risk tahmin aracı olan Avrupa Orman Yangını Bilgi Sistemi'ni güçlendiriyor. Bunun yanı sıra, entegre orman yangını risk yönetimi konusunda bir konsey tavsiyesi önermeyi ve yeni yangın riskiyle karşılaşan üye devletlerle finansman yollarını ve öğrenilen dersleri paylaşmak için 2027 yılına kadar özel bir AB portalı kurmayı planlıyor.

Müdahale kapasitesi tamamen ortadan kalkmış değil. rescEU bünyesine on iki yangın söndürme uçağı ve beş helikopter ekleniyor, ancak Itkonen önceliklerin sırasını açıkça belirtiyor ve amacın daha fazla yangınla savaşmak değil, iyi önleme politikalarına sahip olmak olduğunu söylüyor.

Stratejiyi uygulamaya dönüştürmek ise daha zorlu bir sorunu teşkil ediyor. Avrupa Sayıştayı, orman yangını yönetiminin sivil koruma, ormancılık, tarım ve iklim departmanları arasında dağınık kaldığını ve önlem için ne kadar harcama yapıldığına dair tek bir genel bakışın bulunmadığını uyardı. Kontrollü yakma ve hedefli otlatma gibi araçlar genellikle izin engelleri ve sorumluluk kuralları nedeniyle sekteye uğruyor. Önleme projelerinin, AB araçlarının her zaman sağlamak üzere tasarlanmadığı sürdürülebilir ve tekrarlayan bakım fonlarına ihtiyacı bulunuyor.

Held'e göre çabalar, finansal destek sağlamanın ötesine geçerek yangının kendisi kadar esnek olan bağımsız ve bürokratik olmayan mükemmeliyet merkezleri kurularak yürütülmeli. Bütün konular sivil koruma ajansları üzerinden yönlendirilmek yerine ormancılar, çiftçiler ve arazi planlamacılar sürece dâhil edilmeli.

Önlemenin değerine örnek olarak Almanya'yı veren uzman, ülkenin kontamine arazilerdeki tekrarlayan yangınlarla mücadele etmek için yılda yaklaşık 30 milyon avro harcadığını belirtiyor. Bu yangınlardan sadece bir tanesinin yarı yarıya azaltılması, gerçek önleme çalışmalarını finanse etmeye yetecek kadar 15 milyon avroyu serbest bırakacak. Sığınmacı veya afet fonu parasını önlemeye köprülemenin zor olduğunu kabul eden Held, durumun savunulmasının güçlüğüne dikkat çekiyor.