Avrupa Komisyonu'ndan 7 yapay zeka gigafabrikesi için ihale çağrısı

Avrupa Komisyonu, Avrupa'da en fazla yedi yapay zeka gigafabrikesinin kamu kaynaklarıyla finanse edilmesi amacıyla bir ihale çağrısı duyurdu. Brüksel yönetimi bu adımla gelişmiş yapay zeka modellerini eğitecek egemen bir altyapı kurmayı ve küresel teknoloji rakiplerini yakalamayı hedefliyor.

Yapay zeka gigafabrikeleri, trilyonlarca veri noktasını işleme kapasitesine sahip büyük dil modellerini geliştirmek üzere tasarlanan, son teknoloji ürünü ve yüksek ihtisas gerektiren çiplere sahip büyük ölçekli bilgi işlem tesisleri olarak tanımlanıyor. Bu girişim, Avrupa Birliği'nin bulut hizmetleri ve çip tedarikçilerindeki dışa bağımlılığını azaltmayı amaçlayan daha geniş kapsamlı teknolojik egemenlik stratejisinin bir parçasını oluşturuyor.

Ekonomik ve askeri alanda büyük atılımlar vadeden güçlü modeller inşa etme yarışına paralel olarak, bu sistemlerin arkasındaki altyapıyı kurma çabaları da hız kazandı. Amerika Birleşik Devletleri ve Çin'de devasa veri merkezi projeleri halihazırda yürütülüyor.

Buna yanıt olarak Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, Cenevre'deki CERN laboratuvarının başarısını tekrarlama hedefiyle Şubat 2025'te Paris'teki Yapay Zeka Eylem Zirvesi'nde Avrupa'da yapay zeka gigafabrikeleri inşa etme planını açıklamıştı. Başlangıçtan bu yana girişim, sanayi kesiminden büyük ilgi gördü ve 76 potansiyel konsorsiyum proje teklifi sunma konusunda ön ilgi bildirdi.

Özel sektörden gelen bu yoğun talebi karşılamak ve altyapının coğrafi olarak dengeli dağılımını sağlamak amacıyla Komisyon, başlangıçta planlanan dört veya beş gigafactory hedeflemişken bu sayıyı yediye çıkardı. Öte yandan Komisyon, girişimi sürekli geciktirdiği gerekçesiyle eleştirilere de hedef oldu ve bu durum Avrupa'nın ABD ile Çin'i yakalama konusundaki aciliyet söylemiyle çelişen bir yavaşlığa yol açtı.

İhale süreci, önümüzdeki altı buçuk yıl içinde kapasiteyi kademeli olarak artırmak üzere tasarlanmış iki ardışık aşamaya bölündü. Projenin kademeli olarak yürütülecek olması büyük ölçüde mevcut fon eksikliğinden kaynaklanıyor. Başlangıçta gigafabrikeler için 20 milyar euroluk bir fona bağlı görünen Komisyon, finansal taahhütlerini zamanla azalttı.

Projedeki kamu finansmanı payı toplam yatırımın yaklaşık üçte birine düşürüldü; geri kalan üçte ikilik kısmın özel sektörden gelmesi kararlaştırıldı. AB'nin üstlendiği üçte birlik payın yalnızca yarısı Brüksel tarafından sağlanacak, kalan kısmı ise destekleyici AB ülkeleri tarafından karşılanacak.

Sonuç olarak Brüksel yaklaşık 5 milyar euro katkıda bulunacak; bu tutar Avrupalı hükümetlerin sağlayacağı 5 milyar euro ve yaklaşık 20 milyar euroluk özel sektör yatırımıyla desteklenecek. Ancak mevcut bütçe çerçevesinde Brüksel yalnızca 1 milyar euro taahhüt edebilirken, geri kalan kısmın üye ülkeler arasında yoğun müzakerelere sahne olan ve henüz kesinleşmeyen bir sonraki Çok Yıllı Mali Çerçeve'den (MFF) gelmesi bekleniyor.

Üst düzey bir Komisyon yetkilisi konuya ilişkin olarak, "Gelecekteki MFF kararlarını şimdiden öngrilemeyiz. İkinci aşamayı desteklemek için sonraki MFF'den ne kadar paraya sahip olabileceğimize dair size en iyi tahminimizi sunduk" değerlendirmesinde bulundu.

Kamu katkısı karşılığında AB ve destekleyici üye ülkeler, kendi seçtikleri kamu projelerine, araştırma merkezlerine ve yapay zeka laboratuvarlarına tahsis edilmek üzere orantılı bir bilgi işlem erişim payı elde edecek. Bütün işletme maliyetleri projede yer alan özel aktörlerin sorumluluğunda olacak. AB yetkilileri, yapay zeka bilgi işlemine erişimin kıymetli ve sınırlı kalmaya devam etmesi nedeniyle, projelerin kendi ticari hizmetlerini geliştirerek finansal açıdan sürdürülebilir olması gerektiğini vurguluyor.

Bu tür devasa altyapı projeleri, mali gücü en yüksek olan üye ülkeleri kayırma eğiliminde olduğu gerekçesiyle geçmişte de eleştirilmişti. Almanya, İtalya, Fransa, Polonya, Çekya, Danimarka, Finlandiya, Yunanistan, Portekiz ve İspanya olmak üzere on ülke gigafactory'e ev sahipliği yapmak için ilgi gösterdi. Tek ülkeli veya çok ülkeli konsorsiyumlar kurulabilirken, Paris yönetimi projeyi tek başına yürütme niyetini açıkladı.

Bir diğer yinelenen eleştiri ise gigafabrikelerin egemen bir Avrupa altyapısı kurmayı amaçlamasına rağmen, AB'nin özel yapay zeka çipleri konusunda yabancı tedarikçilere büyük ölçüde bağımlı kalmaya devam etmesi. Bu bağlamda Komisyon, Nvidia, AMD ve Qualcomm olmak üzere üç çip üreticisiyle mutabakat zaptı imzaladı. İhaleleri değerlendirme kriterleri arasında tedarikçilere bağımlı kalma etkilerinden kaçınmaya yönelik önlemler de yer alıyor.

Üst düzey bir AB yetkilisi, "Avrupa'nın kapasitesini artırmak istediğimizin çok bilincindeyiz, ancak aynı zamanda hemen şimdi biraz yapay zeka yapmak istediğimizi de kabul etmeliyiz. Dolayısıyla mesele doğru dengeyi kurmaktır" ifadelerini kullandı.

Başarılı bulunan projelerin 2027'nin başında gigafabrikelerin fiziksel inşasına başlaması ve tesislerin 2028'in ortalarında faaliyete geçmesi planlanıyor.