Beynin aniden kilitlendiği Jamais vu hissinin sırrı

Günlük hayatta sıkça kullanılan basit bir kelime, her gün uyunulan oda ya da yakından tanınan bir yüz aniden tamamen yabancı gelebilir. Psikoloji ve nöroloji literatüründe "Jamais vu" (Hiç görülmemiş) olarak adlandırılan bu zihinsel glitch, beynin insan zihnine oynadığı en şaşırtıcı oyunlar arasında yer alır.

Yaşamın koşturmacası içerisinde bazı eylemler o kadar çok tekrarlanır ki zihinde otomatik birer reflefe dönüşür. Ancak bazen saniyenin onda birlik kısmında her şey donar. Yüzlerce kez yazılan tanıdık bir kelimeye bakılıp "Bu nasıl yazılıyor, bu nasıl bir kelime?" diye sorgulanarak anlamsız bulunduğu anlar yaşanır.

Kendi eve girildiğinde sanki ilk defa görülüyormuş gibi bir yabancılık hissi de ortaya çıkabilir. Fransızcada "hiç görülmemiş" anlamına gelen Jamais vu, popüler kültürde bilinen déjà vu (daha önce yaşanmış hissi) durumunun tam zıttını oluşturur. Bilim insanları, bu tuhaf zihinsel kilidin arkasındaki nörolojik sırrı çözmek için çalışmalar yürütüyor.

Çoğu insan bir yere ilk kez gittiği halde "Burayı daha önce yaşamıştım" diyerek déjà vu hissine kapılır. Peki ya tam tersi? Çok iyi bilinen ve her gün ezbere yapılan bir şeyin aniden tamamen yabancı bir nesne veya kavram gibi algılandığı durumlar Jamais vu olarak tanımlanır. Beyindeki tanıma mekanizmasının anlık olarak devre dışı kalmasıyla ortaya çıkan bu his, kişiye o an kendi hayatına dışarıdan bakan bir yabancı gibi hissettirir.

Nörobilimci Dr. Chris Moulin ve ekibi, bu nadir ve tuhaf zihinsel durumu incelemek için kapsamlı deneyler gerçekleştirdi. Deney sırasında katılımcılardan "kapı" veya "the" gibi son derece basit kelimeleri defalarca arka arkaya yazmaları istendi.

Araştırmanın ilerleyen aşamalarında katılımcıların büyük bir kısmı, kelimenin anlamını tamamen yitirdiğini, kelimenin gözlerine garip bir harf yığını gibi görünmeye başladığını ve beyinlerinin kelimeyi "tanımayı reddettiğini" aktardı. Bilim dünyasında bu durum semantik doygunluk (semantic satiation) olarak adlandırılıyor.

Nörolojik açıdan Jamais vu, beynin temporal lobundaki hafıza ve anlam merkezlerinin geçici olarak aşırı yüklenmesiyle tetiklenir. Bir bilgi ya da kelime, yüz ve mekan gibi uyarıcılar beyne çok uzun süre veya aralıksız sunulduğunda sinir hücreleri bir süre sonra sinyal iletmeyi yavaşlatır.

Beyin, tanıdıklık hissini üreten devreyi dinlendirmek ve sisteme aşırı yük binmesini engellemek için milisaniyelik bir sigorta attırır. İşte o an "tanıdıklık" hissi kaybolarak yerini mutlak bir yabancılığa bırakır.

Jamais vu yalnızca kelimelerde değil, mekanlarda ve yüzlerde de görülebilir. Örneğin uzun süredir yaşanılan odaya gece yarısı girildiğinde, eşyaların yeri bilinmesine rağmen her şey bir otel odası kadar yabancı gelebilir.

Uzmanlar, bu durumun beynin çevreyi algılama filtresinde oluşan kısa süreli bir "yazılım hatası" olduğunu ifade ediyor. Anlık yabancılık hissi genellikle birkaç saniye sürer ve beyin normal çalışma döngüsüne geri döner.

İnsanların büyük bir kısmının hayatının belirli dönemlerinde tecrübe ettiği Jamais vu, çoğunlukla zararsız bir zihinsel yorgunluk işaretidir. Uzun süreli stres, zihinsel tükenmişlik ya da aşırı odaklanma anlarında beyin bu tip kısa devreler yapabilir.

Bilim insanlarına göre bu durum, beynin kendini korumak ve monotonlaşan uyarıcılara karşı duyarlılığını tazelemek amacıyla kullandığı bir "yeniden başlatma" (reset) yöntemidir. Tanıdık bir kelimenin aniden yabancı gelmesi durumunda beynin sadece kısa bir molaya ihtiyaç duyduğu belirtiliyor.