HIV fon kesintileri, ilerlemeyi tehdit ediyor

Son dönemde küresel HIV yanıtında yapılan kesintiler, yıllar içinde elde edilen ilerlemeleri tehdit ediyor. Bu durum, bağışlara bağımlılığı aşmanın önemini ortaya koyuyor. Birleşmiş Milletler HIV/AIDS Ortak Programı (UNAIDS) tarafından yayımlanan yeni bir rapora göre, bu kesintiler HIV önleme, test etme ve tedavi programlarının önemli bileşenlerini ciddi şekilde etkiliyor. Özellikle, HIV'den en çok etkilenen insanlara ulaşan topluluk destekli hizmetler etkileniyor.

HIV önleme programları çoğu bölgede bağış desteğine büyük ölçüde bağımlıydı. Ancak 2025 yılı itibarıyla düşük ve orta gelirli ülkelerde küresel HIV yanıtı için harcanan dış finansmanın 2024’e göre %18 oranında düştüğü bildirildi. Bu, son 20 yılın en büyük uluslararası HIV kaynakları azalması olarak kaydedildi.

Zambiya'daki Anvers Tropikal Tıp Enstitüsü ve Zambart'tan HIV/AIDS uzmanı Mwelwa Phiri, "Bağış fonları bizi şu anki noktaya getirdi," dedi. Devam eden finansman eksikliğinin durumu kesinlikle geriye götüreceğini ekledi.

Kesintilerin tam etkileri önümüzdeki yıllarda daha belirgin hale gelecek olsa da, şu anda bile bazı etkileri hissedilmeye başlandı. Phiri, "İhtiyaç duyulan insanlara ulaşamayacağız, çünkü yaptığımız şeyleri durdurduk," şeklinde konuştu.

Bir günde finansmanın ortadan kalktığını belirten Phiri, bu durumun insanların işsiz kalmasına ve hizmetlerin kesilmesine neden olduğunu, sağlık sistemlerinin ise yanıt veremez hale geldiğini ifade etti. "İnsanlar ani kararlarla acı çekmeyi hak etmiyor. Herkesin, ne kadar yoksul olursa olsun, onurlu bir hayat sürmeye hakkı var. Sosyal onur sunmak için planlamayı düzgün yapmalıyız," dedi. Sağlık sistemlerinin kesintilere yanıt verme sürecine zaman tanınmasının önemli olduğunu vurguladı.

En büyük bağışçılardan biri olan Amerika Birleşik Devletleri, Uluslararası Kalkınma Ajansı (USAID) aracılığıyla sağladığı desteği azaltarak destekten çekildi. Phiri, "USAID finansmanı sağlık tesislerinde bazı personeli destekliyordu ve gördüğümüz kadarıyla mevcut personel üzerindeki yük artmış durumda. Bu da insanların hizmetlere erişimini zorlaştırıyor," dedi.

HIV testi yaptırması gereken herkesin hasta hissetmediğini belirten Phiri, bunun, kalabalık ve zorlanmış sağlık tesislerine gitmekten kaçınmalarına yol açtığını ve bu durumun daha az insanın HIV durumunu öğrenmesine neden olduğunu ifade etti.

"Topluluklarda teste gitme imkanı olmayan insanlar için gönüllülerin çıkmadığını görüyoruz," diye ekledi.

Her hastalıkta olduğu gibi, bir hastanın enfekte olduğunu öğrenmesi ne kadar erken olursa, tedaviye başlanması da o kadar çabuk olur. HIV için erken tanı, durumun ilerlemesini önler ve hastaların tespit edilemeyen viral yük seviyesine ulaşmasını sağlar.

UNAIDS’a sunulan ulusal veriler, Kamerun, Nijerya ve Zambiya’da 2024 ile 2025 yılları arasında önleyici tedavi (PrEP) alımında büyük düşüşler kaydedildiğini gösteriyor. Her üç ülkede de PrEP alan kişi sayısında yıl boyunca %50'den fazla azalma gerçekleşti.

Yıllarca süren çabaların ve küresel dayanışmanın sonucunda HIV bulaşma ve AIDS ile ilişkili ölümlerdeki yıllık rakamlar son 30 yılın en düşük seviyelerine geriledi. UNAIDS raporuna göre, 2025 yılında AIDS ile ilişkili ölümler, 2010 yılına göre %57 azalmış durumda; 2010’da 1,3 milyon olan AIDS kaynaklı ölümler, 2025’te 570.000’e düştü. Aynı zamanda, 2025 Aralık itibarıyla 32,1 milyon HIV pozitif birey tedavi alıyordu; bu, 2024’e göre yıllık %3 artış anlamına geliyor.

Ancak uzmanlar, bu kazanımların ani finansman kesintileriyle tersine döneceği konusunda uyarıyor. Küresel olarak, ülkeler 2030 yılına kadar HIV'i ortadan kaldırma hedeflerine ulaşmak için yolda değil. UNAIDS raporuna göre, 2024 yılında, dünya hedeflerine ulaşılması durumunda olacağına göre 1 milyon daha fazla yeni enfeksiyon ve 400.000 daha fazla AIDS ile ilişkili ölüm meydana geldi.

BM ajansına göre, "Tedavi edilebilir bir hastalık için ölüm oranı kabul edilemeyecek kadar yüksek."

Bağışçılara bağımlılığı sona erdirmek için mevcut finansal manzaranın, ülke sahipliği ve yerel finansman yönünde bir kaymaya ihtiyaç duyduğu belirtiliyor. Phiri, "Devam etmeli, planlamalı ve bunu aşamalı bir şekilde yapmalıyız ki bu herkes için faydalı olsun," dedi.

"Bu noktada, sadece sağlık sisteminde değil, sosyal hizmetler de dahil olmak üzere farklı sektörlerde ele alınması gereken birçok temel yapısal sorun var," diyerek, finansman kesintilerini aşamalı olarak yapmanın gerekliliğini vurguladı.